MVIMG_20260528_110839
Spread the love

Toledo’da Bulunan Arapça Yazma:

Don Kişot’un Kurmaca Kaynağı, Cide Hamete Benengeli ve Morisko Tercüman

Don Kişot (Kitap) | KÜRE Ansiklopedi

Dünya edebiyatının en çok okunan ve en çok tercüme edilen romanlarından biri olan Don Kişot, İspanya’nın millî klasiği ve Hristiyan Avrupa’nın edebî gururlarından biri kabul edilir. Fakat romanın kendi kurgusu okuyucuya çok farklı bir şey söyler: Elimizdeki metin bir İspanyol’un kaleminden doğrudan çıkmış değildir. Romanın “asıl tarihi”, Toledo’nun Alcaná çarşısında bir çocuğun elinde satılan eski Arapça defterlerde bulunmuştur. Bu tarihin müellifi Müslüman bir Arap tarihçi olan Cide Hamete Benengeli’dir; onu Kastilyacaya aktaran kişi ise adı bilinmeyen bir Morisko tercümandır.

Bu makalenin amacı, önce Cervantes’in hayatını ve edebî kişiliğini, ardından Don Kişot‘un edebiyat tarihindeki yerini ortaya koymak, sonra da romanın bu “Arapça kaynak” iddiasını tarihî zemini, varyantları ve delilleriyle incelemektir. Baştan belirtmek gerekir ki burada savunulan tez şudur: Don Kişot gerçek bir Arapça eserden tercüme edilmemiştir; fakat Cervantes, romanın kendi dünyasında eserin asıl müellifini bilinçli olarak bir Arap tarihçi, metni İspanyolcaya kazandıran kişiyi de bir Morisko olarak kurgulamıştır. Bu tercih hem edebî bir geleneğe hem de Cervantes’in yaşadığı çağın canlı Arap-Morisko gerçekliğine dayanır.

  1. Cervantes’in Hayatı: Akdeniz’in Ortasında Bir Ömür

Miguel de Cervantes Saavedra 1547’de Madrid yakınlarındaki Alcalá de Henares’te doğdu. Babası Rodrigo de Cervantes mütevazı bir cerrahtı; aile sürekli maddî sıkıntı içinde şehir şehir dolaştı. Cervantes’in düzenli bir üniversite eğitimi aldığına dair kesin bilgi yoktur; fakat Madrid’de hümanist Juan López de Hoyos’un öğrencisi olduğu bilinir.

1569’da İtalya’ya geçti. Önce Kardinal Acquaviva’nın hizmetinde bulundu, ardından İspanyol ordusuna katıldı. 7 Ekim 1571’de Kutsal İttifak ile Osmanlı donanması arasındaki İnebahtı Deniz Savaşı’nda Marquesa gemisinde çarpıştı. Göğsünden ve sol elinden yaralandı; sol eli ömür boyu kullanılamaz hâle geldi. Kendisi bu yarayı hayatı boyunca bir onur nişanı olarak taşıdı ve “Lepanto’nun çolağı” (el manco de Lepanto) lakabıyla anıldı.

1575’te kardeşi Rodrigo ile birlikte İspanya’ya dönerken bindikleri Sol kadırgası Katalonya kıyıları açığında Kuzey Afrikalı korsanlarca ele geçirildi. Cervantes Cezayir’e götürüldü ve burada beş yıl esir kaldı. Üzerinde bulunan tavsiye mektupları onun önemli biri olduğu izlenimini uyandırdığından fidyesi yüksek tutuldu. Bu süre içinde dört kez kaçmaya teşebbüs etti; hepsi başarısız oldu, fakat şaşırtıcı biçimde idam edilmedi. Bu durum, Cezayir beylerbeyi Hasan Paşa’nın ona karşı tavrı üzerinden araştırmacılarca uzun süre tartışılmıştır. 1580’de Trinitaryen rahiplerin ödediği fidyeyle kurtuldu.

İspanya’ya döndükten sonra beklediği makamı bulamadı. Yenilmez Armada için erzak toplayan bir komiser ve vergi tahsildarı olarak Endülüs’ün köylerini dolaştı; hesap karışıklıkları yüzünden Sevilla’da hapse de girdi. Bu arada edebiyattan hiç kopmadı: 1585’te pastoral romanı La Galatea‘yı yayımladı, tiyatro için oyunlar yazdı. Don Kişot‘un birinci kısmı 1605’te çıktı ve hemen büyük bir başarı kazandı. Ardından Novelas ejemplares (1613), Viaje del Parnaso (1614), Ocho comedias y ocho entremeses (1615) ve Don Kişot‘un ikinci kısmı (1615) geldi. Cervantes 22 Nisan 1616’da Madrid’de öldü; son romanı Los trabajos de Persiles y Sigismunda ölümünden sonra, 1617’de yayımlandı.

Don Kişot Klasikler Antik Kitap Miguel de Cervantes

 

  1. Edebî Kişiliği: Esaretten Doğan Bir Bakış

Cervantes’in edebî kişiliğini anlamak için Cezayir yıllarını merkeze almak gerekir. Beş yıl boyunca bir İslam şehrinde yaşamış; Türkler, Mağripliler, Moriskolar, mühtediler (renegados), Yahudi tüccarlar ve Avrupa’nın dört bir yanından gelmiş esirlerle aynı sokakları paylaşmıştır. María Antonia Garcés’in Cervantes in Algiers adlı çalışması bu deneyimin Cervantes’in eserlerinde bir tür travma ve yeniden yazım olarak sürekli geri döndüğünü gösterir.

Bu iz eserlerinin her yerindedir. El trato de Argel ve Los baños de Argel doğrudan Cezayir esaretini anlatır; La gran sultana İstanbul sarayında geçer; El amante liberal Kıbrıs ve Osmanlı dünyasını sahneye taşır. Don Kişot‘un birinci kısmındaki “Esirin Hikâyesi” (I/39-41) ise Cezayir’de esir düşmüş bir İspanyol subayla Hristiyanlığa gönül vermiş Müslüman kızı Zoraida’nın kaçışını anlatır. Dikkat çekicidir ki bu hikâyede de bir Arapça metin, yani Zoraida’nın pencereden sarkıttığı mektup, bir mühtedi tarafından okunup tercüme edilir. Arapça yazının bir aracı tarafından Kastilyacaya geçirilmesi motifi, Cide Hamete’den bağımsız olarak da Cervantes’in hayal dünyasında yer almaktadır.

Cervantes’in edebî tavrını belirleyen ikinci unsur ironidir. O, çağının idealize edilmiş türlerini (şövalye romanı, pastoral roman, pikaresk) hem kullanır hem de sorgular. Kahramanlarını ne yüceltir ne de küçümser; onları çelişkileriyle birlikte insan olarak sunar. Üçüncü unsur ise anlatı üzerine düşünme alışkanlığıdır: Cervantes kitapların, yazarların, okuyucuların ve tercümanların birbirine nasıl bağlandığını romanın konusu hâline getirir.

III. Don Kişot ve Edebiyat Tarihindeki Yeri

Romanın kahramanı Alonso Quijano, La Mancha’nın bir köyünde yaşayan orta hâlli bir soyludur. Şövalye romanlarını okumaktan aklını yitirir, kendisine “Don Quijote de la Mancha” adını verir, cılız atına Rocinante der, köylü bir kızı hayalinde Dulcinea del Toboso’ya dönüştürür ve dünyadaki haksızlıkları düzeltmek için yola çıkar. Köylü Sancho Panza ona silahtar olur. Yel değirmenlerini dev, hanları şato, koyun sürülerini ordu sanan şövalye ile ayakları yere basan silahtarının yolculuğu, zamanla basit bir hicvin çok ötesine geçer.

Don Kişot‘un modern romanın başlangıcı sayılmasının birkaç sebebi vardır. Birincisi, karakterler roman boyunca değişir: Don Kişot giderek “Sanchoca” düşünmeye, Sancho da “Kişotça” hayal kurmaya başlar. İkincisi, roman tek bir hakikat sunmaz; aynı olay farklı bakışlardan farklı görünür. Üçüncüsü ve belki en önemlisi, roman kendi yazılışını sahneye koyar. Kimin anlattığı, kimin yazdığı, kimin çevirdiği ve bunlara ne kadar güvenilebileceği sorusu metnin içine yerleşmiştir.

İkinci kısımda bu durum daha da ileri gider: Karakterler birinci kısmı okumuşlardır ve Don Kişot’u kitaptan tanırlar. Üstelik 1614’te Alonso Fernández de Avellaneda takma adlı biri sahte bir ikinci kısım yayımlamıştır. Cervantes gerçek ikinci kısımda bu sahte kitabı alaya alır ve kendi Don Kişot’unun “sahih” olduğunu yine Cide Hamete’nin otoritesine dayanarak savunur.

Etkisi bakımından Don Kişot‘un ardında Fielding, Sterne, Flaubert, Dostoyevski, Melville ve Borges gibi isimler durur. Borges’in “Pierre Menard, Don Kişot’un Yazarı” öyküsünün tam da yazarlık ve metnin kime ait olduğu sorusu üzerine kurulması tesadüf değildir; Borges bu soruyu Cervantes’ten, özellikle de Cide Hamete oyunundan devralmıştır.

CERVANTES'in kökenleri hakkında iddialar... | Şalom Gazetesi

  1. Roman Toledo’da Durur: Alcaná Çarşısı Sahnesi

Birinci kısmın sekizinci bölümünde Don Kişot ile Biscayalı bir yolcu kılıçlarını kaldırmış, birbirlerine vurmak üzeredir. Tam o anda anlatıcı hikâyeyi keser: Bu tarihin yazarının elindeki bilgiler burada bitmektedir. Anlatıcı kendisini “ikinci yazar” (segundo autor) olarak tanıtır ve devamını aramaya koyulur.

Dokuzuncu bölümde okuyucu kendini Toledo’da bulur. Anlatıcı, Alcaná çarşısında bir çocuğun ipek tüccarına eski defterler ve kâğıtlar sattığını görür. Sokakta yırtık kâğıt bile görse okumadan edemeyen biri olarak defterlerden birini alır ve Arap harfleriyle yazılmış olduğunu fark eder. Okuyamaz; bu yüzden etrafta bir morisco aljamiado, yani Arapça bilen ve Kastilyaca konuşan bir Morisko arar. Cervantes’in ifadesiyle böyle bir tercüman bulmakta hiç zorlanmaz; hatta daha üstün ve eski bir dil için bile orada tercüman bulunabileceğini söyler. Bu cümle İbraniceyi ve Toledo’nun Yahudi geçmişini de ima eder.

Morisko defteri açıp okumaya başlar ve gülmeye başlar. Sebebi, sayfanın kenarına düşülmüş bir nottur: Kitapta sık sık adı geçen Dulcinea’nın, bütün La Mancha’da domuz eti tuzlamada en usta el olduğu söylenmektedir. Bir Müslüman müellifin, domuz eti gibi İslam’ın haram kıldığı bir şey üzerinden yaptığı bu şaka, sahnenin ironisini katmerleştirir. Anlatıcı Dulcinea adını duyunca elindeki kâğıtların Don Kişot’un tarihi olduğunu anlar ve Morisko’dan başlığı okumasını ister:

Historia de don Quijote de la Mancha, escrita por Cide Hamete Benengeli, historiador arábigo.
(Arap tarihçi Cide Hamete Benengeli tarafından yazılmış La Manchalı Don Kişot’un Tarihi.)

Anlatıcı bütün defterleri yarım reale satın alır. Morisko’yu katedralin revaklarına götürüp anlaşır, ardından evine getirir ve metni hiçbir şey eksiltmeden ve eklemeden Kastilyacaya çevirmesini ister. Ücret iki arroba kuru üzüm ve iki fanega buğdaydır. Tercüme bir buçuk aydan biraz fazla bir sürede tamamlanır. Defterlerin birinde Don Kişot ile Biscayalı’nın dövüşünü gösteren bir resim de vardır; Sancho’nun ayağının altında “Sancho Zancas” yazmaktadır.

Böylece romanın geri kalanı, kendi iddiasına göre, şu zincirle okuyucuya ulaşır:

Don Kişot’un yaşadıkları → Cide Hamete’nin Arapça tarihi → Morisko’nun Kastilyaca tercümesi → “ikinci yazar”ın, yani Cervantes’in düzenlemesi → okuyucu.

Howard Mancing’in klasikleşmiş çözümlemesi romanın anlatı yapısını tam da bu katmanlar arasındaki gerilim üzerinden açıklar.

Don Kişot de la Mancha: Cervantes'in evrensel eseri

  1. Cide Hamete Benengeli: Bir İsim, Bir Kimlik, Bir İşlev

İsim. “Cide”, Arapça seyyid veya Mağrip ağzında sîdî kelimesinin İspanyolca biçimidir ve “efendi, bey” anlamına gelir. “Hamete”, İspanyol kaynaklarında Arapça Ahmed isminin yaygın karşılığıdır (Muley Hamete gibi örneklerde görüldüğü üzere); bazı araştırmacılar Hâmid okumasını da önermiştir. “Benengeli” ise en tartışmalı kısımdır. İkinci kısmın ikinci bölümünde Sancho bu ismi berenjena, yani patlıcanla karıştırır ve Moriskoların patlıcanı sevdiğini söyler. Cervantes burada ismin tınısıyla bilerek oynar. Araştırmacılar “Benengeli” için “patlıcancı”dan, “geyiğin oğlu” gibi ve Cervantes soyadındaki ciervo (geyik) kelimesine göndermede bulunan şifreli okumalara kadar farklı etimolojiler önermiştir. Bunların hiçbiri genel kabul görmüş değildir.

Kimlik ve güvenilirlik. Cervantes, Cide Hamete’yi “tarihçi” olarak tanıtır, fakat hemen ardından onun güvenilirliğini sorgular. Dokuzuncu bölümde, bu tarihte hakikate aykırı bir şey varsa bunun müellifinin Arap olmasından kaynaklanacağını söyler ve Araplara yalancılık isnat eden önyargılı bir cümle kurar. Aynı anlatıcı birkaç satır sonra tarihçinin hakikate bağlı olması gerektiğini, çünkü tarihin hakikatin anası olduğunu söyler. Böylece okuyucu bir paradoksla karşılaşır: Don Kişot’un tek kaynağı Cide Hamete’dir, ama anlatıcı bu kaynağa kuşkuyla bakmamızı ister. Bu kuşku, çağın Morisko karşıtı önyargılarını hem yansıtır hem de ironik biçimde teşhir eder.

Romandaki işlev. Cide Hamete ikinci kısımda çok daha canlı bir şahsiyete dönüşür. Kimi bölümlerde onun sözde yorumlarını okuruz; kimi bölümlerde Morisko tercümanın, Cide Hamete’nin yazdıklarından bir kısmını “gereksiz” bulup çevirmediğini öğreniriz. II/27’de Cide Hamete bir bölüme “Katolik bir Hristiyan gibi yemin ederim” diye başlar; tercüman ise bunun bir Müslüman için ne anlama geldiğini açıklamak zorunda kalır. Romanın en son sayfasında da Cide Hamete kalemini bir askıya asar ve kalem konuşur: Don Kişot yalnızca bu kalem için doğmuştur, bu kalem de yalnızca onun için.

Luce López-Baralt, El cálamo supremo de Cide Hamete Benengeli başlıklı çalışmasında bu son sahnedeki kalemin Kur’an’daki kalem kavramı ve İslamî yazı-kader düşüncesiyle ilişkisini inceler. Bu okumaya göre Cide Hamete yalnızca Arap kılığına sokulmuş bir parodi figürü değil, İslamî bir söylem evreninin de taşıyıcısıdır.

16 Ocak 1605: Don Kişot'un İlk Baskısı Yayımlandı! 421 yıl önce bugün, Miguel de Cervantes tarafından kaleme alınan ve dünya edebiyatının en önemli eserlerinden biri olarak bilinen Don Kişot romanının ilk baskısı

  1. Varyantlar ve Deliller: Cide Hamete Nereden Geliyor? “Bulunmuş yazma” geleneği

Cervantes’in kullandığı teknik tamamen yeni değildir. Carroll B. Johnson, Phantom Pre-texts and Fictional Authors başlıklı çalışmasında 16. yüzyıl Kastilya şövalye romanlarının büyük bölümünün kendilerini Yunanca, Latince veya başka bir yabancı dilden tercüme edilmiş eserler olarak sunduğunu gösterir. Garci Rodríguez de Montalvo’nun Las sergas de Esplandián‘ında eserin bir mezarın altında bulunan eski bir kitaptan tercüme edildiği ileri sürülür. Yani Cervantes’in okuyucusu “bulunmuş ve tercüme edilmiş eski yazma” formülünü şövalye romanlarından tanıyordu.

Bu tespit bir yandan “Arapça yazma gerçekten vardı” iddiasını zayıflatır; diğer yandan meselenin asıl düğümünü görünür kılar: Gelenekte kaynak dil genellikle Yunancaydı. Cervantes ise Arapçayı seçmiştir. Yazmayı Bağdat’ta ya da Konstantinopolis’te değil, Toledo’da buldurmuş; tercümanı da uzak bir Doğulu değil, İspanyol bir Morisko olarak kurgulamıştır. Klişeyi alıp içine kendi çağının yaşayan gerçekliğini yerleştirmiştir.

  1. Miguel de Luna ve “gerçek tarih” iddiası

Bu noktada en güçlü tarihî paralel Miguel de Luna’dır. Granada kökenli bir Morisko, hekim ve kraliyet hizmetinde Arapça tercüman olan Luna, 1592’de Verdadera historia del rey don Rodrigo adlı eseri yayımladı (ikinci kısmı 1600’de çıktı). Eser, Endülüs fethini anlatan ve Abulcácim Tárif Abentárique adlı sözde bir Arap tarihçinin kaleme aldığı eski bir Arapça kroniğin İspanyolca tercümesi olarak sunuluyordu. Oysa böyle bir kronik yoktu; eser büyük ölçüde Luna’nın kendi kurgusuydu.

Benzerlik çarpıcıdır: bir Arap tarihçi, bir Arapça kronik, onu İspanyolcaya aktaran bir Morisko tercüman ve eserin “gerçek tarih” (verdadera historia) olduğu iddiası. Cervantes’in romanında da historia ve verdadera kelimeleri sürekli tekrar edilir. Luna’nın eseri Cervantes’in dönemin okuyucusu tarafından yaygın biçimde biliniyordu ve Cide Hamete kurgusunun bu tür Morisko “tercüme-tarihler”ine bir gönderme, hatta parodi olabileceği araştırmacılarca tartışılmıştır.

  1. Granada’nın Kurşun Kitapları

1588’de Granada’da Torre Turpiana’nın yıkımı sırasında içinde Arapça ve Kastilyaca yazılar bulunan bir kutu ortaya çıktı. 1595-1599 arasında da Sacromonte tepesindeki mağaralarda Arapça yazılmış kurşun levhalar (Libros plúmbeos) bulundu. Bu metinler, Hristiyanlığın İspanya’ya ilk gelişini Arapça konuşan Hristiyanlarla ilişkilendiriyor ve Arapçayı kutsal bir dil olarak meşrulaştırmaya çalışıyordu. Bugün bunların, Moriskoların sürgünü önlemek amacıyla Miguel de Luna ve Alonso del Castillo gibi Morisko tercümanlar tarafından hazırlanmış sahte metinler olduğu genel kabul görmektedir. Kilise onları ancak 1682’de resmen mahkûm etti.

Yani Don Kişot yazılırken İspanya, Arapça yazılmış, bulunmuş, Moriskolar tarafından tercüme edilmiş ve sahihliği tartışmalı metinlerle çalkalanıyordu. Thomas E. Case, Cide Hamete Benengeli y los Libros plúmbeos adlı makalesinde Cide Hamete kurgusuyla bu ortam arasındaki paralellikleri inceler. Bu bağlamda Alcaná sahnesi, Cervantes’in okuyucusu için soyut bir edebî oyun değil, gündemdeki bir tartışmanın ironik bir yansımasıdır.

  1. Ahmed b. Kāsım el-Hacerî (Diego Bejarano) hipotezi

Kurşun Kitaplar meselesinde adı geçen bir başka Morisko, Ahmed b. Kāsım el-Hacerî el-Endelüsî’dir; İspanyolca adıyla Diego Bejarano. 1570 civarında doğmuş, Arapça ve İspanyolcayı iyi bilen el-Hacerî, Granada’da Kurşun Kitaplar’ın okunması ve tercümesiyle ilgilenmiş, 1599 civarında İspanya’dan kaçarak Fas’a geçmiştir. Sa’dî sultanının hizmetinde tercüman ve diplomat olarak çalışmış, Fransa ve Hollanda’ya elçi olarak gitmiştir. Hayatını anlattığı Kitābu Nāṣiri’d-dîn ʿale’l-kavmi’l-kâfirîn (كتاب ناصر الدين على القوم الكافرين) adlı Arapça eseri günümüze ulaşmıştır ve P. S. van Koningsveld, Q. al-Samarrai ve G. A. Wiegers tarafından 1997’de ilmî neşri ve İngilizce tercümesi yapılmıştır.

Bazı araştırmacılar, Cide Hamete’nin arkasında böyle gerçek bir Morisko figürün bulunabileceğini ve “Hamete”nin “Ahmed”, ismin geri kalanının da “Bejarano” ile bağlantılı olabileceğini ileri sürmüştür (bu hipotez Ismail El-Outmani’ye atfedilmektedir). Bu cazip bir hipotezdir; ancak ispatlanmış bir özdeşleştirme değildir. El-Hacerî’nin elimizdeki eserleri arasında Don Kişot‘un Arapça aslı sayılabilecek bir metin bulunmamaktadır. Onun önemi, Cervantes’in kurguladığı “Arapça bilen Morisko aracı” tipinin tarihte bire bir karşılığı olduğunu göstermesindedir.

Cervantes'in Dünyaca Ünlü Unutulmaz Eseri Don Kişot'tan Altı Çizilesi 18 Cümle | ListeList.com

  1. Morisko gerçekliği ve sürgün

Cervantes’in Morisko tercümanı kurgusal olabilir, fakat onun ait olduğu toplum çok gerçekti. 1492’den sonra zorla Hristiyanlaştırılan Müslümanların torunları olan Moriskolar, Arapça konuşmaları, giyimleri ve gelenekleri yasaklanmış olsa da kimliklerini gizlice sürdürüyordu. İspanyolcayı Arap harfleriyle yazdıkları aljamiado edebiyatı bu direnişin önemli bir parçasıydı. Cervantes’in tercümanı tanımlarken kullandığı aljamiado kelimesi bu dünyaya açık bir göndermedir.

1609 ile 1614 arasında Moriskolar İspanya’dan toptan sürüldü. Don Kişot‘un ikinci kısmı (1615) bu sürgünün hemen ardından yayımlandı ve Cervantes bu travmaya doğrudan döndü: II/54’te Sancho, sürgün edilmiş ve gizlice geri dönmüş eski komşusu Morisko Ricote ile karşılaşır; Ricote vatanı İspanya’ya duyduğu özlemi anlatır. II/63’te Ricote’nin kızı Ana Félix’in hikâyesi anlatılır. Cervantes’in sürgüne bakışı muğlaktır; Ricote’nin ağzından hem sürgünü haklı gösteren hem de derin bir acıyı dile getiren sözler duyarız. Fakat romanın kendi hafızasını bir Morisko tercümana emanet etmiş olması, bu muğlaklığa ayrı bir ağırlık katar.

Cervantes'in Dünyaca Ünlü Unutulmaz Eseri Don Kişot'tan Altı Çizilesi 18 Cümle | ListeList.com

VII. Arapça “Orijinal Metin” Bulunabilir mi?

Bu sorunun bugünkü bilgilerimizle cevabı açıktır: Hayır. Hiçbir kütüphanede, arşivde veya koleksiyonda Cervantes’ten önce yazılmış ve Don Kişot‘un aslı olduğu gösterilebilecek Arapça bir Cide Hamete Benengeli yazması bulunmamaktadır. Romanın Arapça aslı, romanın içinde var olan bir kurmacadır.

Romanın verdiği Kastilyaca başlıktan Arapçaya modern bir geri tercüme yapılabilir:

تاريخ دون كيخوته دي لا مانتشا، تأليف سيدي أحمد بن الأيلي (؟)، المؤرخ العربي

Ya da ismi yalnızca sesçe aktararak:

تاريخ دون كيخوته دي لا مانتشا، تأليف سيدي حامد بننخيلي، المؤرخ العربي

Burada “Hamete” için Ahmed okuması İspanyol kaynaklarındaki yaygın kullanıma daha uygundur; “Benengeli” için ise kesin bir Arapça karşılık bulunmadığından her iki yazım da tahminîdir. Bir kitapta veya makalede kullanılacaksa mutlaka şu not düşülmelidir: “Romanın Kastilyaca verdiği başlığın modern Arapça rekonstrüksiyonudur; tarihî bir Arapça nüshadan alınmamıştır.”

Burada küçük ama anlamlı bir ironiye de işaret etmek gerekir. Kurguda Arapçadan İspanyolcaya çevrildiği söylenen roman, 20. yüzyılda gerçekten Arapçaya çevrilmiştir. Mısırlı filozof Abdurrahman Bedevî’nin İspanyolcadan yaptığı tam tercüme bunların en tanınmışlarındandır. Cide Hamete’nin “kayıp” metni böylece, dört asır sonra ters yönden, Arap okuyucuya ulaşmıştır.

VIII. Toledo Neden?

Cervantes’in yazmayı Toledo’da buldurması da tesadüf değildir. Toledo, 1085’te Kastilya’ya geçmesinden sonra Arapça, İbranice, Latince ve Kastilyaca arasında bilgi aktarımının Avrupa’daki en önemli merkezi olmuştu. 12. yüzyılda Başpiskopos Raimundo döneminde ve 13. yüzyılda Bilge Alfonso’nun himayesinde, Arapça felsefe, astronomi, tıp ve matematik eserleri burada Müslüman, Yahudi ve Hristiyan âlimlerin ortak çalışmasıyla tercüme edilmiş ve Avrupa’ya bu şehirden yayılmıştı. “Toledo Tercüme Okulu” diye anılan bu gelenek, Doğu’nun ilmini Batı’ya aktaran bir köprüydü.

Cervantes’in, İspanyol edebiyatının en büyük eserinin “asıl tarihi”ni Toledo’da bir Arapça metnin tercümesiyle başlatması, bu köklü tercüme geleneğinin edebî bir yankısı olarak okunabilir. Üstelik metin bir saray kütüphanesinden veya katedral arşivinden değil, çarşıdan, bir çocuğun ipek tüccarına kilo hesabı sattığı eski kâğıtların arasından çıkar. Bu sahne, İspanya’nın resmî tarihten silinmeye çalışılan Arap-Müslüman geçmişinin sokaklarda, insanların elinde yaşamaya devam ettiği şeklinde sembolik bir okumaya son derece açıktır. Cervantes’in bilinçli olarak siyasî bir mesaj vermek istediğini kesin olarak söyleyemeyiz; fakat romanın kurduğu yapı bu yoruma zemin hazırlar.

Edebiyat Tarihinin Umutsuz Bir Hayat Hikayesinden Doğan İlk Modern Romanı: Don Kişot - Ekşi Şeyler

  1. Sonuç

Don Kişot‘un gerçek bir Arapça eserden kelimesi kelimesine tercüme edildiğini gösteren tarihî bir delil yoktur. Bu açıdan “Arapça Don Kişot” bir kurmacadır. Fakat bu kurmacanın malzemesi son derece gerçektir. Cervantes’in Cezayir’de geçirdiği beş yıl, İspanya’da yaşayan ve Arapçayı gizlice koruyan Moriskolar, Miguel de Luna’nın sözde Arap kronikleri, Granada’nın Kurşun Kitapları etrafındaki sahihlik tartışmaları, el-Hacerî gibi iki dil ve iki dünya arasında gidip gelen tercümanlar ve Toledo’nun yüzyıllık tercüme geleneği: Bütün bunlar Cervantes’in önünde duran canlı bir kültürel zemindi.

Cervantes, şövalye romanlarından devraldığı “bulunmuş yazma” tekniğini bu zemine yerleştirdi ve ona benzersiz bir anlam kazandırdı. Sonuçta ortaya büyük bir ironi çıktı: Endülüs siyaseten sona ermiş, Arapça kamusal hayattan silinmiş, Moriskolar sürgün edilmişti. Fakat tam o yıllarda doğan İspanyol edebiyatının en büyük eseri, kendi kurmaca hafızasını bir Arap tarihçinin kalemine ve onu Kastilyacaya aktaran bir Morisko’nun diline teslim etti.

Bu nedenle tezimizi şöyle formüle edebiliriz: Don Kişot‘un gerçek bir Arapça eserden tercüme edildiğini söyleyemeyiz; fakat Cervantes, romanın kendi dünyasında eserin asıl müellifini bilinçli biçimde bir Arap tarihçi, metnin İspanyolcaya geçişini sağlayan kişiyi ise bir Morisko tercüman olarak kurgulamıştır. Bu tercih hem şövalye romanlarının “bulunmuş yazma” geleneğine hem de Cervantes çağının yaşayan Arap-Morisko kültürüne dayanmaktadır. Toledo’nun Alcaná çarşısındaki o birkaç eski kâğıt, bu yüzden basit bir anlatı hilesinden çok daha fazlasıdır: İspanya’nın bastırılmış Endülüs hafızası, modern romanın kuruluş sahnesine geri dönmektedir. İbrahim Halil ER

Kaynakça

Cervantes, Miguel de. Don Quijote de la Mancha. Haz. Francisco Rico. Barcelona: Instituto Cervantes / Crítica, 1998. (I/8-9, I/39-41, II/2, II/27, II/54, II/63, II/74)

Canavaggio, Jean. Cervantès. Paris: Mazarine, 1986.

Case, Thomas E. “Cide Hamete Benengeli y los Libros plúmbeos.” Cervantes: Bulletin of the Cervantes Society of America 22.2 (2002).

Garcés, María Antonia. Cervantes in Algiers: A Captive’s Tale. Nashville: Vanderbilt University Press, 2002.

al-Hajarī, Aḥmad b. Qāsim. Kitāb Nāṣir al-Dīn ʿalā al-qawm al-kāfirīn. Neşr. ve trc. P. S. van Koningsveld, Q. al-Samarrai, G. A. Wiegers. Madrid: CSIC, 1997.

Harvey, L. P. Muslims in Spain, 1500 to 1614. Chicago: University of Chicago Press, 2005.

Johnson, Carroll B. “Phantom Pre-Texts and Fictional Authors: Sidi Hamid Benengeli, Don Quijote and the Metafictional Conventions of Chivalric Romances.” Cervantes 27.1 (2007).

López-Baralt, Luce. “El cálamo supremo (Qalam al-a’la) de Cide Hamete Benengeli.”

Luna, Miguel de. Verdadera historia del rey don Rodrigo. Granada, 1592.

Mancing, Howard. “Cide Hamete Benengeli vs. Miguel de Cervantes: The Metafictional Dialectic of Don Quijote.” Cervantes 1.1-2 (1981).

El-Outmani, Ismail. (Cide Hamete ile el-Hacerî/Bejarano bağlantısına dair çalışma)

About The Author

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir