Orta Asya ve Türkistan
Orta Asya, Türk halklarının Rusya ve Çin gibi dev güçlerin arasında varlıklarını sürdürmeye çalıştıkları büyük coğrafyanın adıdır.
Orta Asya’nın kapladığı alana ilişkin bir düşünce birliği yoksa da dar anlamda Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan, Türkmenistan, Tacikistan devletlerinin toprakları diyebiliriz. Tacikistan, bir Türk devleti değildir.
Buna karşılık “Türkistan” terimi hem Orta Asya’dan daha geniş bir alanı işaret eder hem de daha tarihsel bir ağırlık taşır.
Türkistan denildiğinde, yalnızca bugünkü Orta Asya cumhuriyetleri yanında; günümüzde Çin, Rusya ve Afganistan gibi devletlerin sınırları içinde kalan ve Türk topluluklarının yaşadığı bölgeler de çerçeve içine alınır
Bu bağlamda, Çin egemenliği altındaki Uygur bölgesi genellikle Doğu Türkistan (Sincan Uygur Özerk Bölgesi) adıyla anılır; Orta Asya’daki beş cumhuriyetin kapladığı alansa çoğu kez Batı Türkistan olarak adlandırılır.
Zeki Velidi Togan, Türk Türkistan (İstanbul, 1960) kitabında “Türkistan” adını ilk kez Göktürklere bağlı ülkeler anlamında Sasanîlerin kullandıklarını söyler.
Togan’ın Bugünkü Türkili (Türkistan) ve Yakın Tarihi (İstanbul, 1981) adlı eserinde Türkistan’ın sınırları; güneyde Gürgan Irmağı ve Horasan silsilesinden başlayıp Hindukuş–Mustag–Küenlün hatlarına, doğuda Doğu Türkistan’ın doğu sınırlarına, kuzeyde Cungarya ve İrtiş havzası ile Aral–İrtiş su bölümü çizgisine, batıda ise Güney Ural–Yayık (Ural)–İdil deltası ve Hazar’a uzanan bir çerçeve içinde ele alınır.
Togan, İran ve Afganistan Türkistanlarının 3.340.066 kilometrekarelik bu tanımda yer almadığını da açıklıyor.
Hasan Bahar da (“Türkistan’ın Coğrafi Konumu ve İlkçağ Kaynaklarına Göre Tarihi”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 1994/1) Türkistan’ı; batıda Hazar ve Ural’ın güney kesimleri, doğuda Altaylar ve Doğu Türkistan’ın doğu kısımları, güneyde Horasan–Küpet Dağı–Afganistan’ın kuzeyi–Hindukuş–Mustag–Küenlün hattı, kuzeyde ise Kazak bozkırları–Cungarya–Sibirya bozkırlarıyla çevrili bir bölge olarak özetler.
Bahar ayrıca, Hindukuş–Karakurum–Tanrı dağlarının birleşikleri alan temel alınarak Türkistan’ın Doğu ve Batı Türkistan biçiminde iki ana parçaya ayrıldığını belirtir.
Batı Türkistan, Avrupalı Türk toplulukları da ağırlıyor.
Önemli bir bölümü 20’nci yüzyıldaki kitlesel sürgünlerden dolayı Kırım ve Ahıska Türkleri gibi ansızın evsiz-yurtsuz bırakılarak belirsizliğe savrulanlardır.
Suçları doğumla edindikleri kimlikleri ve vazgeçmedikleri inançlarıydı.
Kırım’dan 18–20 Mayıs 1944 tarihinde vagonlara yığılarak topluca sürgün edilen Kırım Türklerinin çoğu yollarda öldü; hayatta kalanlar başta Özbekistan olmak üzere çeşitli noktalara dağıtıldılar.
Kırımlı edebiyatçı Cengiz Dağcı onların acılarını yazdı. Onlar da İnsandı’nın (İstanbul, 1969) son cümlesi yürek parçalar: “Ötekiler, o hayvan gibi sürülüp götürülenler… Onlar da insandı!”
Kırımlılar 1980’lerin sonu ve 1990’ların başında, yeni bir zorlu uğraşa koyulmak üzere yurtları Kırım’a dönmeye başladılar. Sorunları dönmekle bitmediler; evleri, geçim kaynakları, eski komşuları değildi buldukları.
Gürcistan’ın Ahıska (Mesheti) bölgesinden 14–15 Kasım 1944 tarihinde Kırımlılar gibi vagonlara tıkılarak sürülen Ahıska Türklerinden yollarda ölmemeyi başaranlar Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan başta olmak üzere değişik ülkelere savruldular.
Özbekistan’a gönderilmiş Ahıskalılar 1989 yılının Haziran ayında Fergana Vadisi’nde komşularının saldırılarına uğradılar; bu kez kaçmak zorunda kalarak bir sürgün daha yaşadılar.
Ahıska Türklerinin yollarda ve sürgünde kırılmayanları Kazakistan, Azerbaycan, Rusya, Kırgızistan, Türkiye, Özbekistan, Amerika Birleşik Devletleri ve Ukrayna devletlerine dağılmış durumdalar.
Batı Türkistan, insanlarına tarih boyunca yaşatılanlar ve doğusundan kaçmak zorunda kalarak sığınanlar da dikkate katıldığında “acılar coğrafyası” diye adlandırılabilir. Dahası tüm Türkistan…
Türkistan adını günümüzde dikkat çekici biçimde taşıyan yer Kazakistan’ın Türkistan kentidir.
Ayrıca Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev’in 19 Haziran 2018 tarihinde imzaladığı karar gereğince, Güney Kazakistan Eyaleti’nin adı “Türkistan Eyaleti” olarak değiştirildi.
About The Author
Çok güzel faydalı bilgiler kaleminize sağlık. Teşekkürler yeni yılda da başarılar.
Çok güzel bir gezi yazısı gidip gezip görmek lazım tebrikler.