Kur’an’da Sosyal Nezaket: Dijital Çağda Kaybettiğimiz Edep
Günümüzün dijitalleşen dünyasında kime sorarsanız sorun edebin, görgü kurallarının hiçe sayıldığını gittikçe azaldığını size ifade eder. Acaba inanan pek çok insanın ana referansı olan Kuran’da sosyal nezaket (edep ve görgü) kuralları, insanlar arasındaki ilişkileri sevgi, saygı, adalet ve merhamet üzerine neler ifade edilmiştir?. Gelin hep birlikte bu konu üzerinde birazcık düşünelim olmaz mı? Bu konuyla ilgili başlıca ilkeler şunlardır:
- Güzel söz söylemek
* “İnsanlara güzel söz söyleyin.” (Bakara 2:83)
* “Kullarıma söyle, sözün en güzelini söylesinler.” (İsrâ 17:53) Bu ayetlere baktığımızda öncelikle güzel söz söylemenin ne kadar değerli olduğu belirtilir. Zaten edebiyatta edepten gelmiyor mu?
- Selamlaşmak
* “Size bir selam verildiğinde, ondan daha güzeliyle karşılık verin veya aynısıyla cevap verin.” (Nisâ 4:86). Selam toplumda samimiyeti güveni telkin eder.
- İzin alarak bir eve girmek
* “Kendi evlerinizden başka evlere izin almadan ve selam vermeden girmeyin.” (Nûr 24:27). Bu ayeti kerime de hanenin önemi ne kadar güzel ifade ediliyor değil mi?
- Mahremiyete saygı
* Çocukların ve hizmetlilerin belirli vakitlerde izin istemeleri emredilir. (Nûr 24:58-59). Mahremiyet toplumun dikkate etmesi gereken en önemli hususlardan birisidir. Bir haneye girilirken veya insanların özel hayatlarının sınırlarına dikkat etmek medeni insana yaraşan en güzel tavırdır, belki de diğer canlılardan ayrılan önemli niteliktir. Ne yazık ki dijital ortamlarda bunların hiç birisine dikkat edilmediği gibi kişinin özel alanını da işgal edilmektedir.
- Alay etmemek ve lakap takmamak
* “Bir topluluk diğerini alaya almasın… Birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın.” (Hucurât 49:11). Yine ne yazık ki pek çok insan birbiriyle alay edip lakap takmaktadır. Birisini tanımlarken, Affedesiniz şişko, kel, kör, topal vs. Halbuki yüce yaratıcı bunu yasaklıyor. Nazik ve kibar olmamızı emrediyor.
- Zandan, casusluktan ve gıybetten kaçınmak
* “Zannın çoğundan sakının… Birbirinizin kusurunu araştırmayın, birbirinizin gıybetini yapmayın.” (Hucurât 49:12). Bu ayeti kerimede yine yüce yaratıcı insanları zandan giybetten uzak kalmaları için uyarıyor. Sosyal medyaya baktığınızda algı yönetimi değikleri yalanın bini bin para, ne arasanız gırla gidiyor.
7.Doğruluğu araştırmak
* “Size bir fasık haber getirirse onu araştırın.” (Hucurât 49:6). Gerçeğe ulaşmanın yolu da bu değil mi? Bir şahıs bir haber getirdiğinde karşı tarafı da dinlemeden araştırmadan inanmak insanı hataya götürürür.
8.Öfkeyi kontrol etmek ve affetmek
* “Öfkelerini yenenler ve insanları affedenler…” (Âl-i İmrân 3:134). Atalarımız ne güzel demiş “Öfkeyle kalkan zararla oturur diye” Öfkeli insan her zaman zarar görür öfke kontrolünü iyi yapması gerekir.
9.Adaletli olmak
* “Bir topluluğa olan kininiz sizi adaletsizliğe sevk etmesin.” (Mâide 5:8). Malumunuz bu her toplumda her çağda genel geçer bir kuraldır.
10.Anne ve babaya saygı
* “Onlara ‘öf’ bile deme, onları azarlama; onlara güzel söz söyle.” (İsrâ 17:23-24). İnsan asla aslını unutmayıp, ana-babasına her daim nazik olmalı ve onlara yardımcı olmalıdır. Bu da her toplumda geçerli bir kaidedir.Alçak gönüllü davranmak
* “Rahmân’ın kulları yeryüzünde tevazu ile yürürler…” (Furkân 25:63)
* “Yürüyüşünde ölçülü ol, sesini alçalt.” (Lokmân 31:18-19), Alçak gönüllü tevazu sahipleri her zaman değer görür ve nazik davranışla karşılık bulur.
- Toplantı ve meclis adabı
* “Size ‘yer açın’ denildiğinde yer açın.” (Mücâdele 58:11). İnsanlara saygılı olmak, büyüklere saygıda adabı muaşerettendir.
- Başkalarının özel hayatına saygı
* Evlerin içini gözetlememek ve mahremiyeti ihlal etmemek. (Nûr 24:27-28), Yukarı da da belittiğimiz gibi özel hayatın dokunulmazlığı bu ayetlede tescil edilmiş oluyor değerli arkadaşlar.
- İyiliğe iyilikle karşılık vermek
* “İyilikle kötülük bir olmaz. Sen kötülüğü en güzel davranışla sav.” (Fussilet 41:34), Yine atalarımız ne güzel demişler “İyiliğe iyilik her kişinin harcı, kötülüğe iyilik ise er kişinin harcı” diye.
- Yardımlaşmak
* “İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın.” (Mâide 5:2), Bu ayette toplumdaki dayanışmayıcı ne güzel ifade ediyor değerli dostlarım.
Bu ayetlerden hareketle Kur’an’ın sosyal nezaket anlayışı şu temel değerler üzerine kuruludur:
* Güzel ve yumuşak konuşmak
* Saygılı ve mütevazı olmak
* Mahremiyeti korumak
* Güvenilir ve dürüst davranmak
* Affedici ve merhametli olmak
* Adaletten ayrılmamak
* İnsan onurunu korumak
* Toplumda huzur ve kardeşliği güçlendirmek
Bu ilkeler, yalnızca bireysel ahlakı değil, aile hayatını, komşuluk ilişkilerini, toplumsal düzeni ve kamu hayatını da kapsayan kapsamlı bir Kur’an nezaket ve görgü ahlakı ortaya koymaktadır.
Günümüzde teknoloji gelişti, iletişim kolaylaştı; fakat insanlar birbirini kırmaya da hiç olmadığı kadar yaklaştı. Bir tuşa basarak hakaret edebiliyor, doğruluğunu araştırmadan haber paylaşabiliyor, sosyal medyada insanların kusurlarını milyonlara gösterebiliyoruz. Oysa Kur’an bundan yaklaşık 1400 yıl önce bugün yaşadığımız birçok sosyal problemi çözecek ilkeleri ortaya koymuştur.
Bugün sosyal medyada yorumlara baktığımızda çoğu zaman öfke, hakaret ve aşağılamayla karşılaşıyoruz. Kur’an ise şöyle buyurur:
“İnsanlara güzel söz söyleyin.” (Bakara 2:83) ve
“Kullarıma söyle, sözün en güzelini söylesinler.” (İsrâ 17:53)
Bugün “klavye cesareti” dediğimiz şey, Kur’an’ın güzel söz ilkesiyle bağdaşmaz. Yazdığımız her cümle de konuştuğumuz söz kadar sorumluluk taşır.
Bu gün sosyal medya da bir haber görüyoruz; paylaşmadan önce araştırıyor muyuz?
Kur’an:“Size bir fasık haber getirirse onu araştırın.” (Hucurât 49:6)
Aslında bu ayet, dijital çağın “teyit mekanizması” gibidir. Yanlış bilgi sadece bir kişiyi değil, toplumun güvenini de yaralar.
Eskiden gıybet birkaç kişinin arasında yapılırdı. Artık giybet sadece kahvelerde birkaç kişi arasında değil sosyal medyada fora yelken. Bugün bir paylaşım milyonlarca kişiye ulaşıyor.nKur’an:“Birbirinizin gıybetini yapmayın.” (Hucurât 49:12)
Bir kişinin fotoğrafını izinsiz paylaşmak, onu küçük düşüren yorumlar yapmak veya özel hayatını ifşa etmek de bu ilkenin ruhuna aykırıdır.
Sosyal medyada empati ve nezaketten öte ne ararsanız var. Egosu tavan yapmış dijital varlıklar hiç bir kural tanımadan ne yazık ki cirit atmaktadır. Kur’an:“Bir topluluk diğerini alaya almasın.” (Hucurât 49:11)
Bugün beden görünümüyle, konuşmasıyla, mesleğiyle insanlar kolayca alay konusu yapılabiliyor. Oysa Kur’an insanın onurunu korumayı öğretiyor.
Dijital ortamın içinde ve modern hayatın yoğunluğu içinde aynı evde yaşayan insanlar bile birbirine vakit ayıramıyor.Kur’an anne babaya “öf” bile dememeyi emrediyor. (İsrâ 17:23)
Bu sadece anne-babaya değil; aile içinde sabırlı, saygılı ve nezaketli bir dil kullanmanın önemini de gösteriyor.
Sonuç
Kur’an’ın nezaket anlayışı sadece camide veya ibadette uygulanacak kurallar değildir. 1400 yıldan beri genel geçer olan bu kurallar evrensel boyut ifade eder. Bütün bu kuralların ışığında şu sonuçlara ulaşırız;
* Trafikte sabır göstermek,
* Sosyal medyada kırıcı olmamak,
* Komşuya selam vermek,
* İş yerinde adaletli davranmak,
* Aile içinde güzel konuşmak,
* Doğruluğunu bilmediğimiz haberleri paylaşmamak,
Bunların hepsi Kur’an’ın sosyal ahlakının günümüzdeki yansımalarıdır. Özetle değerli arkadaşlar nezaket, Müslümanın kimliğidir. Kur’an bize sadece Allah ile ilişkimizi değil, insanlarla nasıl yaşayacağımızı da öğretir. Böylece Kur’an’ın rehberliği, dijital çağın karmaşık ilişkilerinde bile güncelliğini koruyan evrensel bir ahlak rehberi olarak karşımıza çıkar. Her gün bunalımların, edep dışı davranışların sergilendiği bu ortamdan kurtuluşun en güzel formülünü Kuran’ı Kerim 1400 yıl öncesinden evrensel değerlerle birlikte bize sunmaktadır.
About The Author
Allah razı olsun Tarık hocam, ne güzel doyurucu bilgiler herkesin muhtaç olduğu.