Fatih’in İstanbul’u Fethettiği Yaştasın
Bir toplumun geleceğini konuşurken çoğu zaman gözümüzü gençlere çeviriyoruz. Gençlerin ne yaptığına, ne okuduğuna, nasıl yaşadığına, nelere ilgi gösterdiğine, hangi alışkanlıkları edindiğine bakıyor; ardından da büyük cümleler kuruyoruz: “Bizim zamanımızda böyle değildi.” “Gençler artık okumuyor.” “Yeni nesil çok farklı.” “Gençler sorumluluk almıyor.”
Belki de bütün bu cümleleri kurmadan önce kendimize sormamız gereken daha zor, daha rahatsız edici ve daha samimi bir soru var: Biz nasıl bir nesil yetiştiriyoruz?
Çünkü eğitim yalnızca okul sıralarında başlayan ve ders zilinin çalmasıyla devam eden bir süreç değildir. Eğitim, insanın doğduğu andan itibaren içine doğduğu hayatın tamamıdır. Çocuk, yalnızca öğretmeninden değil; anne babasından, komşusundan, sokaktan, televizyondan, telefondan, sosyal medyadan, arkadaşından ve hatta hiç tanımadığı insanların davranışlarından bile bir şeyler öğrenir. Bazen bir çocuğa saatlerce anlattığımız bir değerin karşısında, bizim tek bir davranışımız bütün o cümlelerden daha etkili olur.
Bu yüzden gençleri konuşurken biraz da kendimizi konuşmak zorundayız.
Fatih Sultan Mehmet, İstanbul’u fethettiğinde henüz 21 yaşındaydı. Ömrünün önemli bir bölümü at sırtında geçmiş, ilimle, sanatla, devlet yönetimiyle, savaşla ve sorumlulukla yoğrulmuş bir gençti. Elbette bugünün dünyasını, o günün şartlarıyla kıyaslamak mümkün değildir. Zaman değişmiştir, hayat değişmiştir, ihtiyaçlar değişmiştir. Fakat değişmeyen bir şey vardır: Bir insanın yaşından önce taşıdığı sorumluluk duygusu.
Bugün gençlerimize baktığımızda ise ister istemez bazı sorular zihnimizde beliriyor.
At sırtında geçen ömürlerden, koltuk-kanepe-yatak üçgeninde geçen ömürlere nasıl evrildik? Şiir yazan, el sanatlarıyla uğraşan, kitap okuyan, ilim öğrenen; gerektiğinde düşmana karşı kılıç kuşanan, gerektiğinde dosta yardım için el uzatan ellerden nasıl oldu da kitap tutmakta zorlanan, fakat klavye başında saatlerce vakit geçirebilen gençlere geldik? Diyar diyar gezen, fetihler kazanan atalardan; birkaç adım yürümeye, markete gitmeye, bir işi kendi başına halletmeye üşenen gençler nasıl çıktı?
Düşmana kılıç çeken atalardan, kendi insanına zarar veren eller nasıl türedi? Geçtiği yaban ellerde bir bahçenin hakkını gözeten, bir elmanın dahi hesabını önemseyen bir anlayışın torunları, kendi ülkesine karşı sorumluluklarını yerine getirmemek için türlü yollar aramaya ne zaman başladı? İlme ve âlime hürmet eden bir toplum, ne zaman birkaç bilgi kırıntısıyla herkese hüküm verme hakkını kendisinde görür oldu?
Bir zamanlar “Şayet padişah sizseniz ordunuzun başına geçiniz; eğer padişah bensem, emrediyorum, ordunun başına geçiniz.” diyebilecek kadar kendisine güvenen, sorumluluk almaktan çekinmeyen delikanlıların yerini bugün “Yaniii… aynen… mük… kanka…” kelimelerinin arasına sıkışmış bir gençlik mi aldı?
Bunları gençleri küçümsemek için sormuyorum.
Tam tersine, gençleri gerçekten önemsediğimiz için soruyorum.
Çünkü bir neslin geldiği noktayı yalnızca o neslin tercihlerine bakarak açıklamak mümkün değildir. Çocuklarımızın eline verdiğimiz telefonların, onlara vermediğimiz sorumlulukların da bunda payı vardır. Onların yerine yaptığımız her iş, çözmeleri gereken her problemi bizim çözmemiz, üstlenmeleri gereken her sorumluluğu bizim üstlenmemiz; onları koruduğumuzu düşünürken, farkında olmadan kendi ayakları üzerinde durma becerilerini zayıflatabilir. Bir çocuğun her ihtiyacını karşılamak, onun her işini yapmak, onu hayattaki zorluklardan mümkün olduğunca uzak tutmak iyi ebeveynlik gibi görünse de bazen çocuğun hayatla baş etme gücünü geliştirmesinin önündeki en büyük engellerden biri olabilir.
Sonra da büyüyen gence dönüp “Neden sorumluluk almıyorsun?” diye soruyoruz. Oysa insan, sorumluluk almadan sorumluluk sahibi olmayı öğrenemez. Çalışmadan çalışkanlığı, üretmeden üretkenliği, zorlanmadan dayanıklılığı, hata yapmadan doğruyu bulmayı öğrenmek de kolay değildir.
Burada aileye, okula ve öğretmene büyük görev düşüyor elbette. Fakat meseleyi yalnızca aileye, okula veya öğretmene bırakamayız. Çünkü bir toplumun çocuklarını yalnızca anne babalar yetiştirmez. Hepimiz yetiştiririz. Sokakta nasıl yürüdüğümüzle, trafikte nasıl davrandığımızla, işimizi nasıl yaptığımızla, başkasının hakkına nasıl yaklaştığımızla, güçsüz gördüğümüz bir insana nasıl davrandığımızla, hatta yere attığımız bir çöpün ardından dönüp dönmediğimizle bile bir çocuğa ders veririz.
Eğitim dediğimiz şeyin çok büyük fedakârlıklar gerektirdiğini biliyoruz. Bir gencin iyi yetişmesine katkıda bulunmak için her zaman kitap, kurs, seminer veya büyük maddî imkânlar gerekmiyor.
Yere bir çöp atmayıp çöp kutusuna atmak da eğitimdir.
Trafikte yayaya yol vermek de.
Sırasını beklemek de.
Bir çalışana “Kolay gelsin.” demek de.
Ortak kullanım alanını temiz bırakmak da.
Boşa akan bir musluğu kapatmak, gereksiz yanan ışığı söndürmek de.
İşini dürüst yapmak, başkasının hakkına göz dikmemek, bize yapılmasını istemediğimiz bir şeyi başkasına yapmamak da eğitimdir.
Üstelik bunların hiçbiri para istemiyor.
Ekonomiyi, imkânsızlıkları, hayatın zorluklarını konuşuyoruz. Elbette bunların hepsinin insan hayatı üzerinde etkisi var. Fakat güzel ahlakın, sorumluluğun, nezaketin, temizliğin, dürüstlüğün ve saygının maliyeti yok.
Bir insanın yolun kenarındaki çöpü alıp çöp kutusuna atması için zengin olması gerekmiyor.
Bir sürücünün yayaya yol vermesi için yüksek gelir sahibi olması gerekmiyor.
Bir insanın karşısındakine selam vermesi için özel bir eğitim alması gerekmiyor.
Bazen bir toplumun değişimi, çok büyük projelerden önce çok küçük davranışların çoğalmasıyla başlıyor.
Mesleğim gereği farklı yaşlardan, farklı mesleklerden ve farklı hayat görüşlerinden insanlarla konuşuyorum. İnsanların ortak bir özelliğini zaman zaman hayretle gözlemliyorum: Hepimiz toplumun bozulmasından şikâyet ediyoruz ama toplum dediğimiz şeyin kendimizden oluştuğunu unutuyoruz.
“Çok çalışıp da patronu mu zengin edeceğim?” diyen bir çalışanla karşılaşabiliyoruz.
“Ben bir çöp atsam ne olacak, bunu temizleyerek para kazananlar var.” diyen bir başkasını görebiliyoruz.
Ormanların yanmasına üzülüp yol boyunca doğaya çöp bırakanlara rastlayabiliyoruz.
Vatan sevgisinden söz edip vatan için yapılması gereken en küçük sorumluluklardan kaçanları görebiliyoruz.
Ahlaktan söz edip çıkarına dokunduğunda ahlakın sınırlarını değiştirenleri görebiliyoruz.
Farklı görüşlerden insanlarla konuştuğumuzda ise çoğu zaman aynı cümleyi duyuyoruz: “Her şey vatan için!”
Ama iş, “Peki vatan için sen ne yapıyorsun?” sorusuna geldiğinde ortalık bir anda sessizleşebiliyor.
Belki de en büyük problemimiz tam burada başlıyor.
Birbirimizi ideolojilerimiz üzerinden değerlendirmeye o kadar alıştık ki insan olmanın ortak zeminini kaybetmeye başladık. Bir tarafı bütünüyle doğru, diğer tarafı bütünüyle yanlış kabul etmek; kendimizi tek gözle, tek elle, zihnimizin yalnızca bir yarısıyla yaşamaya mahkûm etmek gibi.
Oysa “Bir elin nesi var, iki elin sesi var.” diyen bir kültürün çocuklarıyız.
Farklı düşünmek düşman olmak değildir.
Farklı bakmak, aynı ülkeyi sevmeye engel değildir.
Birbirimizden farklı olmak, birbirimizin iyiliğini istememize engel değildir.
Gençlerden eleştirel düşünmelerini, araştırmalarını ve sorgulamalarını bekliyorsak, onların farklı düşüncelerini dinleyebilecek kadar olgun yetişkinler olmamız gerekir.
Ve bütün bunların sonunda yine gençlere geliyoruz.
Çünkü gençleri eleştirmek kolay.
“Hiçbir şey yapmıyorlar.” demek kolay.
“Bizim zamanımızda böyle değildi.” demek kolay.
Zor olan ise dönüp kendimize bakmak.
Bir Fatih istiyorsak, önce bir II. Murad kadar sorumluluk alıp almadığımızı sormak zorundayız.
Fatih Sultan Mehmet bir sabah uyandığında Fatih olmadı. Onun yetişmesinde ailesinin, hocalarının, dönemin âlimlerinin ve içinde bulunduğu devlet geleneğinin önemli bir payı vardı. Şehzade Mehmet’in eğitimine önem verildi; dönemin önemli ilim insanlarından ders alması sağlandı. Zihni kadar karakterinin, bilgisi kadar iradesinin de yetiştirilmesine gayret edildi.
Yani büyük bir insanın arkasında, onu yetiştirmeye emek veren insanlar vardı.
Bugün biz çocuklarımızdan ne bekliyoruz?
Çağ açıp çağ kapatmalarını mı?
Dünyaya yön verecek fikirler üretmelerini mi?
Bilim insanı, sanatçı, öğretmen, mühendis, hekim, yazar olmalarını mı?
Yoksa bütün beklentimizi “İyi bir mesleği olsun, çok para kazansın, rahat yaşasın.” cümlesine mi indirgedik?
Elbette çocuklarımızın iyi bir meslek sahibi olmasını, ekonomik olarak güçlü olmasını isteriz. Bunun yanlış bir tarafı yoktur. Fakat insanı yalnızca kazandığı para üzerinden değerlendirmeye başladığımızda, ona hayatın daha büyük anlamlarını anlatmakta zorlanırız.
Bir gencin yalnızca geçimini sağlamasını değil, hayatına anlam katmasını da istemeliyiz. Sadece başarılı olmasını değil, iyi bir insan olmasını da önemsemeliyiz. Sadece kendisini kurtarmasını değil, başkasının hayatına da değer katabilmesini öğretmeliyiz. Çünkü eğitim, insanı yalnızca meslek sahibi yapmak değil; insan yapma meselesidir.
Belki de bugün kendimize dönüp sormamız gereken soru tam olarak budur:
Ben bir gencin iyi yetişmesi için bugün ne yaptım?
Bir çocuğun yanında nasıl konuştum?
Bir gencin karşısında nasıl davrandım?
Bugün hangi davranışımla örnek oldum?
Bir insanın işini kolaylaştırdım mı?
Birine karşılıksız bir iyilik yaptım mı?
Haksız olduğum yerde geri adım atabildim mi?
Bir başkasının hakkını gözetebildim mi?
Benden küçük olan birine, benden farklı düşünen birine, benden daha güçsüz durumda bulunan birine nasıl davrandım?
Çünkü belki de farkında değiliz ama gençler bizi izliyor.
Bazen çocuklarımızı yetiştirdiğimizi düşünürken, aslında onlar da bizi yetiştiriyor. Bizi daha dikkatli, daha sorumlu, daha tutarlı olmaya mecbur bırakıyorlar.
Bu nedenle mesele yalnızca gençlerin ne yaptığı değildir. Mesele, bizim onlara nasıl bir dünya ve nasıl bir örneklik bıraktığımızdır.
Bir Fatih istiyorsak, önce Fatih’i yetiştiren anlayışı anlamamız gerekir.
Bir neslin büyük işler yapmasını istiyorsak, o neslin önüne büyük hedefler koymak kadar, o hedeflere yürüyebilecek karakteri de kazandırmamız gerekir.
Ve belki bugün, “Gençler ne olacak?” diye sormaktan biraz vazgeçip “Biz ne olacağız?” diye sormanın zamanıdır.
Çünkü gençler, bizim geleceğimiz olduğu kadar bugünümüzün aynasıdır.
Onlara bıraktığımız yalnızca bir ülke olmayacak.
Onlara bıraktığımız; bizim davranışlarımız, alışkanlıklarımız, değerlerimiz, ihmallerimiz, doğrularımız ve yanlışlarımız olacaktır.
Bir gün onların karşısında durup “Bizden sonra ne olacak?” diye sormadan önce, bugün onların karşısında nasıl durduğumuza bakmalıyız.
Belki de bir çocuğun hayatına dokunmak için büyük sözlere ihtiyacımız yoktur.
Bazen yere atmadığımız bir çöp yeter.
Bazen verdiğimiz bir selam.
Bazen tuttuğumuz bir kapı.
Bazen trafikte gösterdiğimiz sabır.
Bazen hakkımız olmadığı hâlde almadığımız bir şey.
Bazen de hiçbir karşılık beklemeden yaptığımız küçük bir iyilik…
Çünkü insan yetiştirmek, çoğu zaman büyük cümlelerle değil, küçük davranışların tekrar tekrar gösterilmesiyle mümkün olur.
Ve kim bilir…
Bugün örnek olduğumuz bir çocuk, yarın bir başka çocuğun karşısında örnek olacak.
İşte nesiller böyle yetişir.
Belki de bu yüzden, çocuklarımızdan ve gençlerimizden önce kendimize şu soruyu sormalıyız:
“Ben bugün, Fatih’in İstanbul’u fethettiği yaştaki bir gencin karşısında nasıl bir örnek oldum?”
Cevabımız, yetiştirdiğimiz neslin de cevabı olacaktır.
About The Author
