İshak Paşa Sarayı: Sınırda Kurulmuş Bir Düş
Yol, Doğubayazıt’a yaklaştıkça düz bir hat olmaktan çıkar; kıvrılır, sertleşir, yükselir. Sanki seni bir yere değil, bir eşiğe taşır. Bu eşik, coğrafi bir sınırdan çok daha fazlasıdır. Çünkü İshak Paşa Sarayı bulunduğu hâl ile de tanımlanır. İlk bakışta ihtişamıyla çarpar insanı ama asıl mesele büyüklüğü değildir. Asıl mesele, mesafe duygusudur. Saraya yaklaştıkça değil, yaklaştığını sandıkça uzaklaşırsın. Çünkü bu saray, fiziksel olarak önünde dursa da zihinsel olarak hep birkaç adım ötededir. Sarayın konumu bir tercihten çok bir iddia gibidir. Yüksek bir tepenin üzerine yerleştirilmiş bu yapı, sadece manzaraya hâkim olmak için değil, görünmek için inşa edilmiştir yani burada bulunmak adeta bir varlık ilanıdır. Bu yüzden saray, doğayla uyumlu değildir ona karşı konumlanmıştır. Ve tam da bu yüzden, rüzgâr burada bir başka eser.
18.yüzyılda, Osmanlı Devleti’nin doğu sınırında yer alan bu saray, Çolak Abdi Paşa tarafından başlatılmış, oğlu İshak Paşa tarafından yaklaşık 1784 yılında tamamlanmıştır. Toplamda 7.600 metrekarelik bir alanı kaplayan saray, 100’ün üzerinde odasıyla yönetim, temsil ve gündelik yaşamın iç içe geçtiği çok katmanlı bir yapıdır. Harem ve selamlık bölümleri, divan odaları, cami, türbe, aşhane ve zindan gibi birimler, buranın aynı anda hem bir iktidar mekânı hem de kapalı bir yaşam alanı olduğunu gösterir.
Sarayın üç ana avlu etrafında kurgulanmış planı, ziyaretçiyi adım adım içeri çeker. Bu ilerleyiş mekânsal gibi görünür ama aynı zamanda zihinseldir. Dışarıdan içeri doğru ilerledikçe, dünya yavaş yavaş geride kalır. Taşın dili değişir, ışığın tonu farklılaşır ve insan, fark etmeden daha içsel bir ritme geçer.
Taç kapı, bu yapının en çarpıcı yüzlerinden biridir. Barok etkiler taşıyan süslemeleriyle Anadolu’daki geleneksel mimari anlayışın ötesine geçer. Osmanlı, Selçuklu ve İran estetiklerinin iç içe geçtiği bu giriş, sarayın tek bir kültüre değil, bir geçiş hâline ait olduğunu hissettirir. Osmanlı’nın zarafeti, Selçuklu’nun geometrisi, İran’ın ince süslemeleri…
Ancak İshak Paşa Sarayı’nı asıl etkileyici kılan yalnızca estetik değildir. Bu yapı, aynı zamanda güçlü bir mühendislik zekâsının ürünüdür. Bulunduğu zorlu coğrafyaya rağmen saraya su, kilometrelerce öteden künkler aracılığıyla taşınmıştır. Hamamdan mutfağa kadar farklı bölümlere dağıtılan bu su sistemi oldukça etkileyici bir organizasyon becerisidir. Aynı şekilde, duvarların içinden geçen kanallar sayesinde oluşturulan erken dönem ısıtma sistemi, sert Ağrı iklimine karşı geliştirilmiş incelikli bir çözümdür.
Gözünüz kaçınılmaz olarak ufka kaydığında ise orada tüm ağırlığıyla duran Ağrı Dağı, sarayın hem tam karşısında hem de sanki içinde yer alır gibi görünür. İlginç olan şu ki insan hangisinin daha kalıcı olduğunu düşünemez. Çünkü biri doğanın, diğeri insanın eseri olsa da ikisi de zaman karşısında eşit derecede yenilmezdir.
Ağrı’ya ulaşmak için en yakın havaalanı Ağrı Ahmed-i Hani Havalimanı’dır. Buradan Doğubayazıt’a kara yoluyla yaklaşık 1,5 saatlik bir yolculukla geçilir. Alternatif olarak Van üzerinden de ulaşım mümkündür; Van’dan Doğubayazıt’a yaklaşık 2–2,5 saatlik bir yolculukla varabilirsiniz. Ama hangi yolu seçerseniz seçin, son birkaç kilometre sizi başka bir zamana taşır.
Aslında İshak Paşa Sarayı’nın neden görülmesi gerektiğini anlatmak, onu eksiltmek gibi geliyor bana. Çünkü burası “güzel” olduğu için değil, benzersiz olduğu için görülmeli. Türkiye’de—hatta belki de dünyada—bu kadar güçlü bir konum duygusu olan, bu kadar büyük bir yapının bu kadar derin bir yalnızlık hissi taşıdığı başka bir yer çok azdır ve bu özellikleri onları unutulmaz kılar.
Kişisel bir yorum yapacak olursam da söylemeliyim ki bu sarayı görebilmiş olmak, gerçekten bir şans çünkü bazı yerler herkesin gittiği yerler değildir. Onlar sizi çağırır, siz de o çağrıya denk gelirseniz, işte o zaman davete icabet edersiniz. İshak Paşa Sarayı da öyle bir yer…
About The Author
Kıymetli hemşehrim Sevinç hocam tebrik ederim, Doğubayazıt’lı biri olarak, bilmediğim bir çok ince ayrıntıyı, yazınızı okuyunca öğrendim. Doğubayazıt’lılar adına şükranlarımı ve saygılarımı sunarım.
Değerli hemsehrim ve mesai arkadaşım Mustafa hocam, bu güzel sözlere nail olmak beni çok mutlu ve müteşekkir etti. Sağ olun, var olun.