Bir Şiir Geleneğinin Hafızasında “Karatenli Şiirler” Kitabı
Özcan Özbilge’nin Karatenli Şiirler adlı çalışması, Türkçe okuru Amerika ve Afrika’daki siyah şiir geleneğinin farklı dönem ve coğrafyalarda oluşmuş örnekleriyle buluşturan önemli bir çeviri şiir seçkisidir. YAZKO tarafından yayımlanan kitap 1982 tarihini taşıyor; kapağında ayrıca “YAZKO 1983 Çeviri Şiir Büyük Ödülü” ibaresi bulunmaktadır. Ancak kitabın değeri yalnızca farklı şairleri Türkçeye kazandırmasından kaynaklanmıyor. Özbilge, şiirleri belirli bir tarih ve kültür zemini içinde sunarak okura bir şiir geleneğinin nasıl meydana geldiğini de göstermeye çalışıyor.

Kitabın kuruluşu bu bakımdan önemlidir. “Zenci Şiiri Üzerine” başlıklı giriş yazısının ardından Güney Afrika, Gana, Liberya ve Birleşik Amerika başlıkları geliyor. Richard Rive, Peter Abrahams, Ellis Ayitey Komey, Kofi Awanoor, Langston Hughes, Arna Bontemps, Countee Cullen, Robert E. Hayden, Martin Luther King, Jr., Calvin Hernton ve daha pek çok şair seçkide yer alıyor. Kitabın sonunda ise şairlerin hayatlarına ilişkin kısa bilgiler ve yararlanılan kaynaklar bulunmaktadır. Böylece çalışma, gelişigüzel hazırlanmış bir şiir toplamından ziyade, belli bir edebiyat damarını tanıtma amacı taşıyan düzenli bir seçki görünümü kazanıyor.
Özbilge’nin giriş yazısı, kitabın nasıl okunması gerektiğine ilişkin temel ipuçlarını veriyor. Amerika’da kölelerin okuma yazma öğrenmelerinin bile cezalandırıldığı dönemlerden söz ediliyor; siyahların sanat ve edebiyat alanındaki gelişimlerinin baskılar nedeniyle uzun süre engellendiği anlatılıyor. Buna karşılık halk şarkıları, danslar ve özellikle müzik, bu kültürel birikimin yaşamasını sağlayan başlıca alanlar olarak gösteriliyor. Caz ve soul müziğinin daha sonra geniş bir coğrafyada etkili olması da bu tarihî gelişimin sonucu olarak değerlendirilir.

Burada Özbilge’nin önemli bir tespiti vardır: Siyah şiiri yalnızca siyahların yaşadığı acıları anlatan bir şiir olarak görülmemelidir. Bu şiir, yaşama ve dünyaya belirli bir tarihî tecrübenin içinden bakarak kendine özgü bir ifade alanı oluşturmuştur. Özbilge, çalışmasının başlığında şairlerin ten renginden çok “şiir geleneğinin rengi”ni vurgulamak istediğini özellikle belirtiyor. Dolayısıyla seçkinin temel meselesi ırkı edebî bir sınıflandırma ölçütüne dönüştürmek yerine tarihî şartların doğurduğu bir şiir damarını görünür kılmaktır.
Bu yaklaşımın şiirlerdeki ilk karşılığını Richard Rive’ın “Gökkuşağının Bittiği Yerde” şiirinde görürüz. Şiir, ayrımın yerine ortak bir gelecek düşüncesi koyar. Şair, beyaz ve siyah insanların birlikte söyleyebileceği bir şarkıdan söz eder ve sonunda “Yalnızca müzik var kardeşim” diyerek ayrımın ötesindeki ortaklığı işaret eder. Şiirin başlangıçta taşıdığı burukluk da önemlidir. Birlikte söylenecek şarkının bestesi henüz bilinmemektedir; fakat öğrenilebileceğine inanılır. Böylece şiir, hazır bir mutluluk tablosu çizmez; güçlükleri bulunan fakat kurulması mümkün bir beraberliğin hayalini kurar.
Güney Afrika bölümünün ardından gelen Gana şiirleri ise daha sert bir tarih duygusu taşır. Ellis Ayitey Komey’in “Yıkımdı Yolaçtığın” şiirinde kan, hastalık, çekirge, toprak ve yağmur imgeleri üzerinden sömürgeci müdahalenin meydana getirdiği yıkım anlatılır. Şiirin sonunda ise yıkılmış toprağın yeniden işlenmesi düşüncesi belirir: “Bir elimde çapa, bir elimde buğday.” Bu kısa dize, şiirin temel karşıtlığını da özetler: Bir tarafta yıkım, öte tarafta emekle yeniden kurma çabası vardır. Şair, acının içinde kalmaz; toprağa dönerek geleceğe yönelir.
Kofi Awanoor’un “Keder Şarkıları”nda ise bu gelecek umudu daha ağır bir ruh hâliyle yer değiştirir. Şair kendisini “yaşam dedikleri büyük yabanda” dolaşan, ailesinden ve yakınlarından kopmuş bir insan olarak gösterir. Ölümün savaş açtığı bir ev tasviri, şiirin yalnızlık duygusunu güçlendirir. Buna karşılık A. L. Milner-Brown’un “Kimbilir?” şiirinde Afrika’nın ileride barış ve dinginliğin merkezi olabileceği düşünülür. Böylece Gana bölümünde keder ile umut yan yana yürür.

Liberyalı Roland T. Dempster’ın “Afrika’nın Savunusu” ise seçkinin bir başka ana damarını ortaya çıkarır: İnsanın kendisi olarak yaşama hakkı. Şiirin konuşan kişisi, başka birinin kendisi adına düşünmesine, karar vermesine ve kendi varlığını onun ölçülerine göre biçimlendirmesine itiraz eder. Bu itiraz, yalnızca siyasî bir karşı çıkış değildir; insanın haysiyetini koruma isteğidir.
Birleşik Amerika bölümüne gelindiğinde şiirlerin hem sayısı hem de ifade imkânları genişler. Fenton Johnson’ın “Yoruldum Artık” şiiri bunun çarpıcı örneklerinden biridir. Şair “bir başkasının uygarlığını kurmaktan” yorulduğunu söyler. Buradaki “uygarlık” sözcüğü ironik bir ağırlık taşır. Çünkü uygarlık söylemi, şiirin konuşan kişisi açısından eşitlik ve refah getiren bir düzenden ziyade emeği alınan ve karşılığında dışlanan insanın hayatını ifade eder. Bu nedenle şiirdeki yorgunluk yalnızca fizyolojik değildir; uzun süre başkasının düzenine hizmet etmenin doğurduğu tarihî bir bıkkınlıktır.
Claude McKay’in “Öleceksek” şiiri bu bıkkınlığı direnme duygusuna dönüştürür. Şiirde ölüm karşısında teslimiyet yerine onur öne çıkar. Şair, ölümün kaçınılmazlığı karşısında bile insanın nasıl öleceğinin önem taşıdığını savunur. Şiirin çağrıcı dili, onu adeta toplu bir seslenişe dönüştürür. Burada şiir, ferdî duygunun sınırlarından çıkarak toplu bir direnme söylemine yaklaşır.
Langston Hughes’un seçkide geniş yer bulması da tesadüf değildir. Kitapta onun altı şiiri yer alır ve “Ben de Şarkılar Söylerim, Amerika!”, “Atlıkarınca”, “Zenci Nehirleri Anlatıyor” ve “Düşündüm ki—Benim Tanca’ydı İstediğim” gibi farklı karakterdeki şiirleri art arda gelir. “Ben de Şarkılar Söylerim, Amerika!” şiirinde evde konuklar varken mutfağa gönderilen insanın gelecekte sofrada yer alma arzusu işlenir. Şiirin en etkili tarafı, büyük bir eşitlik meselesini gündelik bir ev görüntüsü üzerinden anlatmasıdır. “Yarın / Sofrada ben de oturacağım” sözleri, bu umudu son derece sade fakat güçlü bir biçimde dile getirir.

Hughes’un “Zenci Nehirleri Anlatıyor” şiiri ise seçkinin hafıza boyutunu güçlendirir. Fırat, Kongo, Nil ve Mississippi şiirin coğrafyasına girer. Nehirler burada yalnızca tabiat unsuru değildir; geçmişin tanıklarıdır. Şairin nehirlerle kendisi arasında kurduğu bağ, şiiri tarih ile tabiat arasında bir köprüye dönüştürür. Yaşlı nehirlerin hafızası, insanın hafızasıyla birleşir. Böylece tarih kitaplarında ayrı ayrı görünen coğrafyalar şiirde tek bir akışın parçaları hâline gelir.
Arna Bontemps’in “Tanrı İnsanlara Verdi” şiiri ise ironinin gücünden yararlanır. İnsanlara dağıtılan nimetler üzerinden dünyadaki eşitsizlik sorgulanır. Countee Cullen’ın “Bir Ozan İçin” şiirinde daha sakin bir ses duyulur; düşlerin korunması ve sanatın sert hayat karşısındaki sığınağı öne çıkar. Frank Marshall Davis’in “Gecenin Dört Görünümü” şiiri ise seçkinin estetik yönünü belirginleştirir. Gece, dört ayrı görünüş içinde kadın, çocuk, satıcı ve müzik imgeleriyle canlı bir varlık gibi tasarlanır. Sabahın caz müziğiyle parçalanan gece, şiir ile müziğin birbirine ne kadar yakın olduğunu gösterir.
Robert E. Hayden’ın Frederick Douglass’a adadığı şiir, tarihî şahsiyet ile özgürlük düşüncesini bir araya getirir. Ray Durem’in “En Son Eşitlik” şiiri ise çok daha ironik bir yol izler. Şair, sıradan hayatın her alanında sürdürülen ayrımcılığı hatırlattıktan sonra atom bombası karşısında herkesin aynı ölüm tehlikesiyle karşılaşacağını söyler. Şiirin sonunda ortaya çıkan eşitlik, insanlığın ulaşmak istediği bir adalet düzeninden ziyade ölümün dayattığı acı bir eşitliktir.
Martin Luther King, Jr.’ın “Bir Düşüm Var Benim” şiiri seçkinin umut damarını en belirgin biçimde temsil eder. Georgia, Mississippi ve Alabama gibi yer adları yalnızca coğrafi işaretler değildir; ayrımcılığın ve özgürlük mücadelesinin tarihî mekânlarıdır. King’in düşü, çocukların ten renkleriyle değil, ahlakları ve karakterleriyle değerlendirilmesidir. Şiirin tekrarlarla ilerleyen yapısı, onu konuşma ve hitabet arasında bir yere taşır. “Bir düşüm var benim” sözü, şiirin ritmini kurduğu kadar umudun sürekliliğini de sağlar.
Kitabın son bölümündeki şiirlerde ses yeniden sertleşir. Calvin Hernton’un “Uzaktan Çalan Davul”u, şairin kendi varlığını doğrudan ortaya koyması bakımından dikkat çekicidir. Şair “Ben ne bir benzetmeyim ne de bir simge” diyerek başlar ve şiirin nesnesi yerine öznesi olduğunu vurgular. Burada şiirin temel gücü, söz ile varlık arasındaki bağı doğrudan kurmasından gelir. Şair konuşur çünkü vardır; yazmak, varlığını duyurmanın bir biçimine dönüşür.
Lawrence Bedford’un “Kenti Neden Yaktığımı Anlatan Uzun Bir Şiirin Başlangıcı” ise şehir hayatının görünmeyen yüzünü ortaya çıkarır. Gökdelenler, yüksek gelirli evler ve parlak bulvarların karşısında çöpleri toplayan baba ve beyaz çocukları emziren anne vardır. Böylece şehir, tek bir görüntü olmaktan çıkar; farklı sınıfların ve hayatların yan yana bulunduğu fakat birbirine eşit mesafede durmadığı bir mekâna dönüşür.
Karatenli Şiirlerin çeviri yönü de ayrıca dikkate değerdir. Özbilge, şiirleri yalnızca Türkçeye aktarmakla yetinmemiş; şairlerin hayatlarını ve eserlerini anlatan kısa açıklamalar hazırlamış, yararlandığı kaynakları da kitabın sonunda göstermiştir. Kaynakçada 1963 ve 1970 tarihli çeşitli Afrika ve Amerikan şiiri antolojilerinin bulunması, seçkinin belirli bir araştırma zemini üzerinden hazırlandığını gösterir.
Bu noktada kitabın bazı sınırlılıkları da görülebilir. Şiirlerin büyük bölümü tarihî ve içtimai mücadeleler etrafında yoğunlaştığından seçki yer yer şiir ile bildiri arasındaki sınıra yaklaşıyor. Bazı şiirlerde düşünce, estetik keşfin önüne geçiyor. Ancak bunu bütünüyle bir eksiklik olarak görmek de doğru değildir. Çünkü Özbilge’nin amacı, Türkçe okura zaten iyi bilinen bir şiir anlayışının örneklerini sunmaktan ziyade Türkçede yeterince tanınmayan bir şiir geleneğinin kapısını açmaktır. Özbilge’nin giriş yazısında da bu çalışmayı bir “önçalışma” olarak nitelendirmesi, seçkinin kapsamını ve niyetini anlamak bakımından önemlidir.
Sonuç olarak Karatenli Şiirler, yalnızca belirli bir tarihî dönemin acılarını anlatan şiirlerden meydana gelmiyor. Kitapta acı kadar umut, öfke kadar merhamet, direnme kadar güzellik de vardır. Nehirler geçmişi taşıyor, toprak yeniden ekiliyor, çocuklar sofraya oturmayı bekliyor, şehirler sorgulanıyor, gece müziğe dönüşüyor ve şiir bütün bunların hafızasını tutuyor.
Özcan Özbilge’nin çalışmasını değerli kılan esas husus da budur. Farklı ülkelerden ve farklı hayat tecrübelerinden gelen şairleri bir araya getirirken onların seslerini tek bir söyleyişe indirgemiyor. Güney Afrika’nın gökkuşağı, Gana’nın toprağı, Amerika’nın nehirleri, şehirleri ve sokakları ayrı ayrı konuşuyor. Fakat bütün bu seslerin altında ortak bir soru duyuluyor: İnsan, kendisine biçilen sınırların ötesine nasıl çıkabilir?

Karatenli Şiirler, bu soruya tek bir cevap vermek yerine şiirlerin çoklu sesini okurun önüne bırakıyor. Kitabı bugün değerli kılan da biraz budur. Çünkü şiir burada yalnızca söylenen bir sözden öte hatırlamanın, direnmenin, hayal etmenin ve insanı yeniden tarif etmenin aracıdır. Bir şiir seçkisi olarak başlayan kitap, sonunda insanın haysiyetini savunan geniş bir edebiyat panoramasına dönüşüyor.