Bir Kitap Ne Kadar Kaşelenir?

Misafir Kalem

Ürgüp’te bir kütüphaneden alınmış bir kitabın eve taşınışı, ilk bakışta sıradan bir okuma eylemi gibi görünür. Oysa bu yolculuk, yalnızca bir nesnenin yer değiştirmesi değildir; kamusal bir mekândan kişisel bir dünyaya taşınan sessiz bir anlamdır. Kütüphane, kitabı çoğaltır; ev ise onu içselleştirir. Çay demlenirken, ilk sayfa çevrilirken insanın zihninde oluşan beklenti, metinle kurulacak mahrem bir ilişkinin habercisidir. İşte tam bu anda, sayfanın üstünde beliren kaşe izi, başlangıçta masum ve neredeyse doğal bir işaret olarak karşılanır.

Bu iz, kitabın kimliğine iliştirilmiş küçük bir not gibidir: “Buraya aittir.” Okur, bunu yadırgamaz. Aksine, kamusal bir emeğin sessiz tanığı olarak kabul eder. Fakat sayfalar ilerledikçe, bu masumluk yerini hafif bir huzursuzluğa bırakır. Elli sayfa sonra bir kaşe daha çıkar karşınıza. Yüzüncü sayfada bir tane daha. İlkinde dikkati dağıtan, ikincisinde düşünceyi bölen, üçüncüsünde artık okurun sabrını sınayan bir tekrar başlar. Metnin ritmi bozulur; düşünce, her elli sayfada bir damgalanarak kesintiye uğrar.

Bu noktada kaşe, kitabı koruyan bir işaret olmaktan çıkar; metnin üzerine çöken bir müdahaleye dönüşür. Okur, satırlarla kurduğu bağdan koparılır. Her yeni iz, “buradasın ama burada değilsin” diyen bir hatırlatma gibidir. Kitap, okunmak için değil; denetlenmek için varmış hissi uyandırır. Oysa okuma, süreklilik ister. Düşünce, kesintisiz bir yolculukla derinleşir. Kaşe ise bu yolculuğun önüne dikilmiş küçük ama ısrarlı bir engeldir.

Burada mesele yalnızca estetik bir rahatsızlık değildir. Asıl soru şudur: Kitabı korumak mı amaçlanmaktadır, yoksa kitap üzerinde görünmez bir hâkimiyet mi kurulmaktadır? Her elli sayfada bir vurulan kaşe, okura sürekli şunu fısıldar: “Bu senin değil.” Kütüphanelerin varlık nedeni ise tam tersidir; kitap, bir süreliğine de olsa okura emanet edilir. Emanet, güvenle mümkündür. Güvenin yerini şüphe aldığında, kaşe çoğalır; düşünce daralır.

Bu durum, basit bir uygulamadan çok bir zihniyeti ele verir. Kitabı, düşüncenin taşıyıcısı olarak değil; sayılması, kontrol edilmesi ve izlenmesi gereken bir nesne olarak gören bir anlayışın ürünüdür bu. Oysa kitap, yalnızca kâğıt ve cilt değildir. İnsan zihninin, zamanının ve vicdanının yoğunlaşmış hâlidir. Ona yapılan her hoyrat müdahale, aslında düşünceye yönelmiş dolaylı bir saygısızlıktır.

“Bu kitaba bu kadar kaşe izi bırakmaya vicdanın nasıl müsaade etti?” sorusu tam da burada anlam kazanır. Bu soru, teknik bir gerekliliği değil; etik bir hassasiyeti sorgular. Kitabı kaybolmaktan koruma gerekçesiyle onu okunması zor bir nesneye dönüştürmek, amacın tersine hizmet eder. Okurun zihni yorulur, metinle kurduğu bağ zedelenir. Kitap korunur belki; ama okuma arzusu aşınır.

Belki de asıl tehlike buradadır. Kitapların kaybolmasından duyulan bu aşırı korku, okurun kitaptan uzaklaşmasını hesaba katmaz. Oysa bir kitabın kaybolması telafi edilebilir; fakat okuma kültürünün yitimi, geriye yalnızca damgalanmış kâğıtlar bırakır. Kütüphaneler, yalnızca kitapları değil; düşünceyle kurulan bağı, sessizliği ve güveni de korumakla yükümlüdür.

Bu yüzden her elli sayfada bir tekrarlanan kaşe izi, yalnızca mürekkep değildir. O izler, güvensizliğin, hoyratlığın ve farkında olunmadan işlenen kültürel bir nezaketsizliğin izleridir. Ve insan, kitabın sayfalarında bu kadar rahat dolaşan mühürlere bakınca ister istemez şunu sorar: Düşünceye gerçekten saygı duyan bir el, metnin üzerine bu kadar kolay kaşe basabilir mi?

Bu yazı Mahmut Celal ÖZMEN tarafından yazılmış olup Cevat AKKANAT hoca vasıtasıyla sitede yayınlanmıştır.