Anl\u0131k refleks, i\u00e7g\u00fcd\u00fc, cebri-iradi-bilin\u00e7li tercih, niyet, d\u00fcr\u00fcstl\u00fck,
\nvicdani kan\u0131, adalet aray\u0131\u015f\u0131 ve r\u00f6nesans\u0131n ruhu hakk\u0131nda
\n-Kelimeler ve kavramlar aras\u0131nda derince bir yolculuk-
\nKelimeleri ve kavramlar\u0131 sorgulamadan, elbette esiri, ba\u011f\u0131ml\u0131s\u0131 de\u011filiz. En az\u0131ndan b\u00f6yle bakmal\u0131y\u0131z. Onlar\u0131, ihtiyac\u0131m\u0131za g\u00f6re arar, ke\u015ffeder, \u00e7\u00f6z\u00fcmler ve yorumlar\u0131z. Ya\u015fam, ger\u00e7eklik, duygu, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve anlam aray\u0131\u015f\u0131m\u0131za katar\u0131z. \u00d6nemli olan, yorum hatas\u0131 ile, zaman kayb\u0131, hak ihlaline bilerek ve isteyerek neden olmamakt\u0131r. Kelime ve kavramlar\u0131n; anlam\u0131, kapsam\u0131 ve i\u015flevi hakk\u0131nda, s\u0131nanm\u0131\u015f deneyimlere sahip olmak gerekir.
\n\u0130nsan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n, biyolojik, psikolojik ve sosyolojik, nedenleri ve sonu\u00e7lar\u0131 vard\u0131r. Refleks ve i\u00e7g\u00fcd\u00fc, her ikisi de organizmalar\u0131n \u00e7evresel uyar\u0131c\u0131lara otomatik ve bilin\u00e7 d\u0131\u015f\u0131 tepkilerini tan\u0131mlar, ancak farkl\u0131 kavramlard\u0131r.
\nRefleks, d\u0131\u015far\u0131dan gelen bir uyar\u0131c\u0131ya kar\u015f\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmeden i\u00e7ten gelen davran\u0131\u015flar olarak tan\u0131mlan\u0131r. \u00d6rne\u011fin, limon kelimesini duyan bir ki\u015finin a\u011fz\u0131n\u0131n sulanmas\u0131, y\u00fcksek \u0131\u015f\u0131k kar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00f6zbebeklerinin k\u00fc\u00e7\u00fclmesi, karabiber koklay\u0131nca hap\u015f\u0131rmak birer refleks hareketidir. Bir hareketin refleks olabilmesi i\u00e7in, do\u011fu\u015ftan gelmesi, genelde ertelenmesi \u00e7ok g\u00fc\u00e7 olsa bile ertelenebilmesi, aniden olup bitmesi gerekmektedir.
\n\u201c\u0130stem d\u0131\u015f\u0131 anl\u0131k refleksler, i\u00e7g\u00fcd\u00fcler; herhangi bir irade tercihini, duygu ve d\u00fc\u015f\u00fcnceyi do\u011frudan temsil edemezler. T\u0131pk\u0131 kalbimizin at\u0131\u015f\u0131 gibi, bilerek ve isteyerek icra ve ifa edemedi\u011fimiz hareketlerdir.
\nCanl\u0131lar, \u00e7evrelerindeki de\u011fi\u015fimlere kar\u015f\u0131 \u00e7e\u015fitli tepkiler g\u00f6sterirler. Bu tepkiler, hayatta kalma, \u00fcreme ve \u00e7evreye uyum sa\u011flama gibi temel i\u015flevleri yerine getirmelerine yard\u0131mc\u0131 olur. Refleks ve i\u00e7g\u00fcd\u00fc, organizmalar\u0131n bu tepkileri d\u00fczenleyen iki \u00f6nemli mekanizmad\u0131r. Bu makalede, refleks ve i\u00e7g\u00fcd\u00fcn\u00fcn ne oldu\u011funu, aralar\u0131ndaki farklar\u0131, \u00f6rneklerini ve evrimsel \u00f6nemini de inceleyece\u011fiz. Ara\u015ft\u0131rma s\u00fcrecinde, biyoloji s\u00f6zl\u00fckleri, ansiklopediler ve bilimsel makaleler gibi \u00e7e\u015fitli kaynaklardan yararlan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\nRefleksler genellikle de\u011fi\u015fmez ve tutarl\u0131d\u0131r, yani ayn\u0131 uyarana her zaman ayn\u0131 \u015fekilde tepki verirler. \u0130\u00e7g\u00fcd\u00fcler ise, \u00f6\u011frenme ve \u00e7evresel fakt\u00f6rler taraf\u0131ndan bir dereceye kadar de\u011fi\u015ftirilebilir. \u00d6rne\u011fin, baz\u0131 i\u00e7g\u00fcd\u00fcler \u00f6\u011frenme yoluyla bask\u0131lanabilir veya modifiye edilebilir. Bu esneklik, i\u00e7g\u00fcd\u00fclerin organizmalar\u0131n de\u011fi\u015fen \u00e7evre ko\u015fullar\u0131na uyum sa\u011flamalar\u0131na yard\u0131mc\u0131 olur.
\nRefleks, belirli bir uyarana kar\u015f\u0131 h\u0131zl\u0131 ve istemsiz bir yan\u0131t olarak tan\u0131mlanabilir. Sinir sistemi taraf\u0131ndan an\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilen bu yan\u0131t, bilin\u00e7li d\u00fc\u015f\u00fcnce s\u00fcrecinden ge\u00e7mez. Refleksler, genellikle koruyucu bir i\u015flev g\u00f6r\u00fcr ve v\u00fccut zarar g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde veya potansiyel bir tehlike ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131nda otomatik olarak devreye girer.
\n\u0130\u00e7g\u00fcd\u00fc, do\u011fu\u015ftan gelen, t\u00fcre \u00f6zg\u00fc ve karma\u015f\u0131k davran\u0131\u015f kal\u0131plar\u0131d\u0131r. \u0130\u00e7g\u00fcd\u00fcsel davran\u0131\u015flar, \u00f6\u011frenme veya deneyim gerektirmez ve genellikle t\u00fcr\u00fcn hayatta kalmas\u0131 ve \u00fcremesi i\u00e7in kritik \u00f6neme sahiptir. \u0130\u00e7g\u00fcd\u00fcsel davran\u0131\u015flar, genetik olarak programlanm\u0131\u015ft\u0131r ve belirli bir uyaranla tetiklenir.
\nBu t\u00fcr durumlara, bilin\u00e7 alt\u0131na yerle\u015fmi\u015f olan korkular, endi\u015feler, deneyimler, deneyler, biyolojik ve genetik yap\u0131m\u0131z\u0131n da etkisi vard\u0131r. Birey bu davran\u0131\u015flardan zamanla kurtulabilir, otomatikle\u015febilir veya g\u00f6n\u00fcll\u00fc tercihleri aras\u0131na da katabilir. Bilin\u00e7li hatalara, sosyal stat\u00fc aray\u0131\u015f\u0131na ve kolektif davran\u0131\u015f kal\u0131plar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015febilir.
\nReflekslerin n\u00f6robiyolojik temelleri ile sosyal \u00f6\u011frenme dinamikleri aras\u0131nda bir ili\u015fki vard\u0131r. \u0130stemsiz refleksler, n\u00f6ral devreler (FPR refleksi gibi) ve genetik kodlarla \u015fekillenir. Ko\u015fullu \u015fartlanmalar yoluyla \u00f6\u011frenilmi\u015f refleksler (\u00f6rne\u011fin anksiyete tetikleyicileri) zamanla otomatikle\u015ferek ki\u015finin davran\u0131\u015f repertuvar\u0131na yerle\u015fir.
\nBilin\u00e7li hatalar (\u00f6rne\u011fin t\u00fcketim \u00e7\u0131lg\u0131nl\u0131\u011f\u0131), sosyal stat\u00fc aray\u0131\u015f\u0131 ve marka kimlikleriyle peki\u015ferek kolektif davran\u0131\u015f kal\u0131plar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Risk toplumunda geleneksek kontrol mekanizmalar\u0131n\u0131n a\u015f\u0131nmas\u0131, bireysel sorumlulu\u011fu \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131rken yasal d\u00fczenlemelerin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 zorluyor.
\nPeki bilerek, isteyerek, kabul ederek, onaylayarak, de\u011fi\u015ftirmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnmeden s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz; hatalar, yanl\u0131\u015flar, su\u00e7lar ve g\u00fcnahlar i\u00e7in ne demeli? Bunun bir yasal k\u0131s\u0131tlamas\u0131, toplumsal yapt\u0131r\u0131m\u0131 olmal\u0131 de\u011fil mi?\u201d
\nRisk toplumunda geleneksel kontrol mekanizmalar\u0131n\u0131n a\u015f\u0131nmas\u0131yla birlikte, bireysel sorumlulu\u011fun \u00f6n plana \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 ve yasal d\u00fczenlemelerin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n zorland\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r.
\n\u0130nsan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ve toplumsal etkileri \u00fczerine derinlemesine bir tart\u0131\u015fman\u0131n, ara\u015ft\u0131rman\u0131n zorunlu oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmekteyim.
\n\u0130radi davran\u0131\u015flarda e\u011fer hukuka uygun su\u00e7 unsuru ve \u015f\u00fcphesi varsa yarg\u0131n\u0131n, davran\u0131\u015f bozuklu\u011fu ve kusurlu hareketler varsa, psikoloji, t\u0131p ve sosyolojinin ilgi ve yetki alan\u0131na girmektedir.
\nHukuk kurallar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011ferlendirdi\u011fimizde; anl\u0131k istem d\u0131\u015f\u0131 refleks, hayal, d\u00fc\u015f, r\u00fcya ve niyet kapsam\u0131ndaki bulgular; hukuki a\u00e7\u0131dan yarg\u0131lama gerek\u00e7esi olamaz. Fakat bu durum iz s\u00fcr\u00fclerek, bilerek ve isteyerek ihmal, kusur ve kasti bir davran\u0131\u015fa bizi g\u00f6t\u00fcr\u00fcyorsa, soru\u015fturulmas\u0131 gerekebilir.
\nT\u00fcrk Ceza hukuku sisteminde, zaruret hali, me\u015fru savunma, m\u00fccbir sebep, i\u015flenemez su\u00e7 vb. nedenlerden dolay\u0131; bilerek ve isteyerek bir kast olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131ndan; isnadiyet ve matufiyet \u015fart\u0131 olu\u015fmam\u0131\u015f kabul edilir.
\nM\u00fccbir sebep, ki\u015finin iradesi d\u0131\u015f\u0131nda geli\u015fen, \u00f6nlenmesi ve \u00f6ng\u00f6r\u00fclmesi m\u00fcmk\u00fcn olmayan ola\u011fan\u00fcst\u00fc durumlar\u0131 ifade eden hukuki bir kavramd\u0131r. Bu t\u00fcr durumlar, bireyin veya kurumun belirli y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerini yerine getirmesini imk\u00e2ns\u0131z hale getirebilir.
\nM\u00fccbir Sebep \u00d6rnekleri:
\n-Do\u011fal afetler (deprem, sel, kas\u0131rga, yang\u0131n vb.)
\n-Salg\u0131n hastal\u0131klar (COVID-19 gibi)
\n-Sava\u015f, ter\u00f6r olaylar\u0131, ayaklanmalar
\n-Devlet taraf\u0131ndan konulan yasaklar (soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasa\u011f\u0131, ihracat yasa\u011f\u0131 vb.)
\nBu t\u00fcr olaylar, genellikle bor\u00e7lunun sorumlulu\u011funu ortadan kald\u0131rabilir veya s\u00f6zle\u015fmesel y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerin yerine getirilmesini erteleyebilir. Ancak, her olay m\u00fccbir sebep say\u0131lmaz; olay\u0131n etkisi ve sonu\u00e7lar\u0131, somut duruma g\u00f6re de\u011ferlendirilir.<\/p>\n
Ahl\u00e2k ve adalet ile uyumlu olmayan, hak-hukuk temeline oturmayan her \u015fey noksan ve aldat\u0131c\u0131d\u0131r. Bundan dolay\u0131d\u0131r ki; bir\u00e7ok anlat\u0131mlar\u0131mda konunun bir y\u00f6n\u00fcn\u00fc ahlak ve adalete d\u00f6nd\u00fcrmek zorunday\u0131m. D\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz yerden kalkabilmek i\u00e7in buna mecbur ve mahk\u00fbmuz.
\nBir insan\u0131 r\u00fcyas\u0131ndaki eylemlerinden sorumlu tutamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi; kurgusal olarak yazd\u0131\u011f\u0131 bir \u00f6yk\u00fc ve romandan da sorgulayamay\u0131z. Bir film senaryosunda k\u00f6t\u00fc adam rol\u00fcn\u00fc oynamas\u0131ndan da sorumlu tutamay\u0131z. Bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr, ara\u015ft\u0131rmac\u0131 ve yazar\u0131n k\u00fct\u00fcphanesinde her t\u00fcr eser bulunabilir. Bu tercihi, onlar\u0131 kabullendi\u011finden de\u011fil, onlara kar\u015f\u0131 daha farkl\u0131 bir i\u00e7erik \u00fcretmek amac\u0131yla ara\u015ft\u0131rmak i\u00e7indir. Bir fen bilimleri uzman\u0131n\u0131n laboratuvar\u0131nda; kan, d\u0131\u015fk\u0131, idrar, \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f et par\u00e7as\u0131 olabilir. Bunlar beslenmesi veya pazarlamas\u0131 i\u00e7in de\u011fil; insanl\u0131\u011fa daha yeni bir bulu\u015f kazand\u0131rmak i\u00e7in ge\u00e7ici olarak incelemeye, g\u00f6zleme ald\u0131\u011f\u0131 materyallerdir. B\u00f6ylesi durumlarda; ama\u00e7, niyet ve hedef \u00e7ok \u00f6nemlidir.<\/p>\n
Kurdu\u011fumuz mant\u0131k, algoritmik sorgu zinciri, gerek\u00e7elendirme ve temellendirme anlay\u0131\u015f\u0131; vicdani yeterlili\u011fimizi ve insani kalitemizi belirleyecektir. Bir tercih, karar veya giri\u015fimin kal\u0131c\u0131, kabul edilebilir, s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir, tekrarlanabilir olmas\u0131 i\u00e7in; bilimsel ve hukuksal bir temeli ve gerek\u00e7esi olmas\u0131 gerekir. \u201cG\u00fcruh\u201d , \u201cy\u0131\u011f\u0131n\u201d \u201ccemaat\u201d ve \u201ctopluluk\u201d olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p modern bir toplum olmak; ortalama bir bilim, hukuk ve ahlak bilincimizin yeterlili\u011fiyle ger\u00e7ekle\u015fecektir.
\nYan\u0131ltmaya, g\u00f6z boyamaya kurgulu ve odakl\u0131 politikac\u0131l\u0131k; bilincin bir nevi imalat hatas\u0131 olup, yalanc\u0131l\u0131k da onun adeta meslek hastal\u0131\u011f\u0131d\u0131r.
\nDa\u011f\u0131t\u0131ld\u0131k\u00e7a eksilmeyen de\u011ferlerden biri de adalettir. Hukuk mesle\u011fini icra edenlerden h\u00e2kim, savc\u0131 ve avukat, maddi ger\u00e7ekli\u011fi ararken; ula\u015faca\u011f\u0131 somut ve maddi ger\u00e7ek i\u00e7in, devletin veya \u015fahsi hazinesinden bir \u015fey eksilecekmi\u015f gibi \u015fahsi, yanl\u0131 ve tak\u0131nt\u0131l\u0131 davranmas\u0131, t\u00fcm insanl\u0131\u011fa ve onun kazan\u0131mlar\u0131na hakaret olacakt\u0131r.
\nSezgi, kurgu, varsay\u0131m, tahmin, ihtimal ile maddi ger\u00e7ekli\u011fe ula\u015famay\u0131z. Somut ve nesnel bir veri yoksa; adalet de\u011fil k\u0131yamet ortaya \u00e7\u0131kar. Hukuk bilimini asla s\u00fcrrealist sanatsal bir yakla\u015f\u0131mla ayn\u0131 kategoriye koyamay\u0131z. \u0130lgi ve yetki alanlar\u0131 ve t\u00fcm girdileri; kesinlikle somut, \u00f6l\u00e7\u00fclebilir, g\u00f6zlemlenebilir, tekrarlanabilir olmal\u0131 ve hukuki normlar hiyerar\u015fisinde bir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131, tan\u0131m\u0131, a\u00e7\u0131klamas\u0131, dayana\u011f\u0131, gerek\u00e7esi bulunmal\u0131d\u0131r. Tarihsel bir bilgi, olay, eylem ve olu\u015ftan, bu geli\u015fmelerle do\u011frudan veya zincirleme olarak hi\u00e7bir tasarrufu, kat\u0131l\u0131m\u0131 olmayan bir bireyin sorumlu tutulmas\u0131, modern ve pozitif hukuk ilkeleriyle ba\u011fda\u015fmaz.
\nKurgusal, \u00fctopik, fantastik, platonik zihin hareketi ve varsay\u0131msal kurguyla elde etti\u011fimiz verilerle maddi ger\u00e7ekli\u011fe ula\u015famay\u0131z ve bu t\u00fcr verileri gerek\u00e7e\/temel\/ dayanak g\u00f6stererek h\u00fck\u00fcm kuramay\u0131z.
\nHukuki normlar ve ilkeler; hukuk g\u00fcvenli\u011fini tesis etmek i\u00e7in ba\u015fvurulan kaynaklard\u0131r.
\nHukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc, ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve belirlili\u011fi bu \u00f6l\u00e7\u00fclerle \u015fekillenir. Belirlilik varsa, vicdani kanaat olu\u015fur. Belirsizlik hakimse, h\u00e2kim taktir yetkisini kullansa bile adaletin tam yerini buldu\u011fu \u015f\u00fcphelidir. Belirsizli\u011fin, keyfili\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015fmedi\u011fi yerde, ancak adaletten, hakkaniyetten s\u00f6z edilebilir. bu kriterlere ayk\u0131r\u0131 durumlarda ise yarg\u0131laman\u0131n me\u015fruiyeti tart\u0131\u015fmal\u0131 hale gelecektir.
\n\u0130lkeler ve normlar do\u011fru yorumland\u0131\u011f\u0131nda; hukukta adaleti, belirlili\u011fi ve tutarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 sa\u011flam\u0131\u015f olaca\u011f\u0131z. Hukuk bilimi; tarihi, sosyolojisi, felsefesi, psikolojisi, usul\u00fc, y\u00f6ntemi, epistemolojisi, eti\u011fi, tekni\u011fi, ilkeleri ve yasalar\u0131yla bir b\u00fct\u00fcnd\u00fcr. Bu zincirleme ili\u015fki ve etkiyi birbirinden kopar\u0131r veya yok sayarsan\u0131z, hukuki t\u00fcm yasa, iddia, savunma ve h\u00fck\u00fcmler robotik ve \u0131smarlama bir metne d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Bir bilim dal\u0131n\u0131n ilkesel hedefi; ilgilendi\u011fi alan\u0131n i\u00e7eri\u011fi, kapsam\u0131, s\u0131n\u0131rlar\u0131, k\u00f6keni, kaynaklar\u0131, amac\u0131, uygulanabilme yetene\u011fi, ge\u00e7erlili\u011fi ve kulland\u0131\u011f\u0131 y\u00f6ntemler hakk\u0131nda bilimsel veri \u00fcretmektir. Hukuk; sosyal bir olgu ve insan akl\u0131 ile vicdan\u0131ndan do\u011fan bir idealdir. D\u0131\u015f d\u00fcnyada, s\u0131nanabilen, alg\u0131lanabilen, somut ger\u00e7ekli\u011fe odakl\u0131d\u0131r.
\nDo\u011fru, hakikat, maddi ger\u00e7eklik dedi\u011fimiz \u015fey; g\u00f6kte bulut halinde, yerde maden \u015feklinde, bir pakette tek par\u00e7a ve haz\u0131r olarak bulunmuyor. Ona ula\u015fmak i\u00e7in bir kasay\u0131 a\u00e7mak yeterli olmuyor. Birbiriyle ili\u015fkili, birbirini tamamlayan o kadar \u00e7ok bilgi, kelime ve kavram var ki; \u00e7ok farkl\u0131 kap\u0131lar\u0131, anlay\u0131\u015flar\u0131, ke\u015fifleri, birikimleri, donan\u0131mlar\u0131 ve kaynaklar\u0131 da irtibat kurmam\u0131z gerekiyor.
\nAdaleti, hakikati ve maddi ger\u00e7ekli\u011fi, usul ve yasaya uygun \u015fekilde d\u00fcr\u00fcst ve hakkaniyetle aramak isteyenler; neyi aramad\u0131klar\u0131n\u0131, ne yapmak istediklerini, neleri yapmamalar\u0131 gerekti\u011fini \u00e7ok iyi bilmelidirler. \u00d6nyarg\u0131yla, soyut varsay\u0131mlarla, genellemelerle, husumetle, yanda\u015fl\u0131kla, bask\u0131yla, zorlamayla, sipari\u015fle, militanl\u0131kla y\u00fcce adaletin da\u011f\u0131t\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 pe\u015finen kabullenmelidirler. Do\u011fal, somut, pozitif, bilim ve mant\u0131kla uyumlu ve ili\u015fkili olan\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndaki bir anlay\u0131\u015f ve alg\u0131yla adalet da\u011f\u0131t\u0131lamaz. Ceza hukukunda; temellendirme ve delillendirme evresi hukuka ayk\u0131r\u0131 oldu\u011funda; kurulan h\u00fck\u00fcm ar\u0131zal\u0131, gerek\u00e7e de yan\u0131lt\u0131c\u0131 olacakt\u0131r.
\nLaikli\u011fi, inan\u00e7 merkezli bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck zemini olmaktan \u00e7\u0131kar\u0131p, dayatmac\u0131 yakla\u015f\u0131mla topluma kabullendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rsan\u0131z, buna tepki olarak nitelikli bir dindarl\u0131k da olu\u015fmaz, olu\u015fmad\u0131 da.
\nSek\u00fcler yani maddeyi ve d\u00fcnyay\u0131 kutsayan bir dindarl\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fc kirletmi\u015f, gelece\u011fimizi de esir almak \u00fczeredir.
\nHer \u015feyin madde ile \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc, her ili\u015fkinin \u00e7\u0131kara dayand\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce ve y\u00f6netim sistemlerinde; devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in fikir dayatan tellallar, hayk\u0131ran simsarlar ve bu tezg\u00e2ha s\u00fcrekli g\u00f6n\u00fcll\u00fc kurban ta\u015f\u0131yan hanut\u00e7ular vard\u0131r. Bu zinciri engelleyen ya da koparanlar; daim\u00ee d\u00fc\u015fman ilan edilirler.
\nKimli\u011fi var ki\u015fili\u011fi yok, akl\u0131 var fikri yok, fikri var tutarl\u0131 ve kal\u0131c\u0131 bir mant\u0131\u011f\u0131 yok. Hepsi var ama adaletle \u00f6l\u00e7ebilen bir vicdan\u0131 yok. \u0130\u015fte bizi y\u0131k\u0131ma s\u00fcr\u00fckleyen anlay\u0131\u015f, kavray\u0131\u015f budur.
\nYeni, s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131, yap\u0131c\u0131 ve di\u011ferlerinden farkl\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, anlay\u0131\u015f ve y\u00f6ntem ortaya koyacaksak; baz\u0131 \u015feyleri devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakmak, y\u0131kmak, yok etmek, de\u011fi\u015ftirmek ve pasif hale getirmek zorunday\u0131z. \u0130nsan kokulu, mant\u0131k dokulu, \u00e7\u00f6z\u00fcm odakl\u0131, toplumsal kurgulu \u00fcretim, giri\u015fim, ileti\u015fim ve muhakemeye ihtiyac\u0131m\u0131z vard\u0131r.
\nD\u00fcnyay\u0131 adeta ak\u0131l ve dengeden yoksun insanlar y\u00f6netiyor ve y\u00f6nlendiriyor. Bizler de korku filmi izler gibi bak\u0131yoruz. \u0130nsan\u00ee koku ve dokuyu temsil eden; bilim, k\u00fclt\u00fcr, sanat, felsefe, mant\u0131k, edebiyat ve maneviyat, kitaplara hapsolmu\u015f durumda. Ne demi\u015fler; s\u00fct\u00fcn niteli\u011fi neyse, kayma\u011f\u0131 da ona benzer olacakt\u0131r. Her bireye ayr\u0131 ayr\u0131 sorumluluk d\u00fc\u015f\u00fcyor. G\u00fcr\u00fclt\u00fcy\u00fc, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc, haz\u0131r sunulan sloganlar\u0131 ve re\u00e7eteleri seviyoruz amma \u00e7o\u011funlukla \u00e7aba ve \u00e7ile gerektiren, ger\u00e7e\u011fi ortaya \u00e7\u0131karacak olan okuma ve ara\u015ft\u0131rmalar yapm\u0131yoruz. Ortada bir hata, ihmal, su\u00e7 ve kusurlar zinciri var fakat faillerin belirsiz olmas\u0131 san\u0131r\u0131m i\u015fimize yar\u0131yor. \u015eahsi ihmal ve hatalar\u0131n y\u00fck\u00fcn\u00fcyse t\u00fcm toplum \u00e7ekiyor. Tavan \u00e7\u00f6kerse, tabanda kimseye huzur olmaz.
\nSahici, samimi, do\u011fru ve d\u00fcr\u00fcstl\u00fck \u00f6l\u00e7e\u011findeki tav\u0131rlar\u0131 o kadar \u00f6zledik ki; bu arzu , talep ve ihtiyac\u0131m\u0131z\u0131 hayvanlar\u0131 ve do\u011fay\u0131 sevmekle kar\u015f\u0131lamakla yetiniyoruz. Bu alan\u0131 geni\u015fleterek, yo\u011funlu\u011funu ve \u00e7o\u011funlu\u011funu insanlar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu yeni ve g\u00fcvenli bir d\u00fcnya d\u00fczeni kurabilmeliyiz. Devletler, vatanda\u015f \u00fcretemez. Vatanda\u015flar ancak; bireysel iradesini bilin\u00e7li bir organizasyonla \u00f6rg\u00fctleyerek devlet d\u00fczenini kurabilirler.
\nReforma, de\u011fi\u015fime, geli\u015fime, r\u00f6nesansa, yeni y\u00f6nteme, devrime; \u00f6ncelikle \u201cnerede hata yapt\u0131k acaba?\u201d sorgusuyla ba\u015flam\u0131yorsak, d\u00fcr\u00fcstl\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczden, samimiyetimizden, niyetimizden, do\u011fru yolda oldu\u011fumuzdan \u015f\u00fcphe edilir ve sonuna kadar hakl\u0131d\u0131rlar. Ataca\u011f\u0131m\u0131z ad\u0131m\u0131 ve yapaca\u011f\u0131m\u0131z hamleyi; a\u00e7\u0131k ve anla\u015f\u0131l\u0131r bir \u015fekilde gerek\u00e7elendiremiyorsak, temellendiremiyorsak, amac\u0131na ula\u015fma ihtimali \u00e7ok azd\u0131r. Bizim reform ve devrimden \u00f6nce hem bireysel hem de kurumsal planda r\u00f6nesans bilincine ihtiyac\u0131m\u0131z var. Bu alanda en verimli okumalar\u0131; Sosyolog, Prof. Dr. Besim F. Dellalo\u011flu hocam\u0131z\u0131n eserlerinden yapt\u0131m. \u00d6zellikle, 1- Modernle\u015fmenin Zihniyet D\u00fcnyas\u0131: Bir Tanp\u0131nar Feti\u015fizmi 2- Poetik ve Politik Bir K\u00fclt\u00fcrel \u00c7al\u0131\u015fmalar Ansiklopedisi, 3- Sosyolojik marifet, 4. Sosyolojik basiret, 5. \u0130kondan kanona ve di\u011fer kitaplar\u0131n\u0131 dikkatlice okuman\u0131z\u0131 \u00f6neririm. Say\u0131n Dellao\u011flu\u2019na g\u00f6re R\u00f6nesans\u0131n k\u0131sa ve \u00f6z tan\u0131m\u0131:
\n\u201cR\u00f6nesans, 14. y\u00fczy\u0131ldan 17. y\u00fczy\u0131la kadar Avrupa’da ya\u015fanan bir k\u00fclt\u00fcrel, sanatsal, bilimsel ve felsefi yenilenme d\u00f6nemidir. R\u00f6nesans; de\u011fi\u015fim, geli\u015fim, reform ve devrim hareketlerinin ruh k\u00f6k\u00fcd\u00fcr. Bu k\u00f6k temelli ve mant\u0131kl\u0131 de\u011filse, tercihimiz, icraat\u0131m\u0131z; s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir ve hazmedilebilir olamaz.
\nR\u00f6nesans, 14. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131ndan 17. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131na kadar Avrupa’da ya\u015fanan ve tarih, sanat, bilim, sosyoloji ve felsefe alanlar\u0131nda k\u00f6kl\u00fc d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlere yol a\u00e7an bir d\u00f6nemdir. Bu d\u00f6nem, Orta \u00c7a\u011f’\u0131n skolastik d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131s\u0131ndan kopu\u015fu ve modern d\u00fcnyan\u0131n temellerinin at\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131 simgeler. R\u00f6nesans, kelime anlam\u0131yla “yeniden do\u011fu\u015f” demektir. Antik Yunan ve Roma uygarl\u0131klar\u0131n\u0131n miras\u0131n\u0131n yeniden ke\u015ffedilmesi ve canland\u0131r\u0131lmas\u0131 anlam\u0131na gelir. Bu d\u00f6nemde, klasik metinlerin yeniden incelenmesi ve yorumlanmas\u0131, tarih bilincinin geli\u015fmesine katk\u0131da bulunmu\u015ftur.\u201d
\nR\u00f6nesans\u0131n ruhu e\u011fer bir toplumun yenilenmesine \u00f6nc\u00fcl\u00fck edecekse; kesinlikle yaln\u0131zca bir inan\u00e7tan, gelenekten, etnik kimlikten, yerel de\u011ferlerden beslenmemelidir. Toplumdaki \u00e7e\u015fitlili\u011fi da\u011f\u0131tamayaca\u011f\u0131m\u0131za g\u00f6re; hepsini kucaklayan ortak de\u011ferlere \u00f6ncelik vermemiz gerekir.
\nElbette ge\u00e7mi\u015fi, gelene\u011fi, inanc\u0131 \u00e7\u00f6p kutusuna ta\u015f\u0131m\u0131yoruz. \u00d6l\u00e7\u00fcl\u00fc, mant\u0131kl\u0131 ve yerinde tercihlerle zincirin par\u00e7alar\u0131ndan biri haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcyoruz.
\nSonu\u00e7: R\u00f6nesans, insan\u0131n kendisini ve d\u00fcnyay\u0131 yeniden ke\u015ffetti\u011fi bir d\u00f6nemdir. Tarih, sanat, bilim, sosyoloji ve felsefe alanlar\u0131nda ya\u015fanan bu k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fimler, modern d\u00fcnyan\u0131n temellerini atm\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00f6nem, insan\u0131n potansiyeline olan inanc\u0131 ve ak\u0131lc\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceyi \u00f6n plana \u00e7\u0131karm\u0131\u015f, b\u00f6ylece bug\u00fcnk\u00fc Bat\u0131 medeniyetinin \u015fekillenmesinde kritik bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r.
\n\u015eehrin en tepe noktalar\u0131na g\u00fcvenlik ve g\u00f6zetim i\u00e7in kaleler kurar ve muhaf\u0131z dikeriz.
\nBir de futbol stadyumlar\u0131na kale in\u015fa ederiz. \u0130ki kalenin de g\u00fcvenlik ve dikkat olarak hakk\u0131n\u0131 vermezsek; ak\u0131betimiz \u201cTOP\u201d yemektir, yenilmektir, y\u0131k\u0131lmakt\u0131r. H\u00fcsran\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in bilgi, bilim, dikkat, planlama, dayan\u0131\u015fma ve hem teknik bilin\u00e7, hem sosyal bilin\u00e7 \u00f6nemlidir.
\nVicdan nedir? Empatidir, sempatidir, sevgidir, sa\u011fduyudur, mant\u0131kt\u0131r, hakkaniyettir, \u015fefkattir, adalet terazisidir, kendinden gayr\u0131s\u0131n\u0131n da haklar\u0131n\u0131 korumak ve sayg\u0131 duymakt\u0131r, i\u00e7sel muhasebe ve \u00f6zele\u015ftiridir. Vicdan, bireyin i\u00e7sel bir ahlaki \u015fuur olarak, eylemlerinin ahlaki de\u011ferini yarg\u0131lama yetisini ifade eder. Bu yeti, insanlar\u0131 iyilik ve k\u00f6t\u00fcl\u00fck aras\u0131nda ay\u0131rma, adaleti savunma ve hakkaniyeti koruma e\u011filimini ta\u015f\u0131r. Vicdan, empati, sempati, sevgi, sa\u011fduyu, mant\u0131k, hakkaniyet, \u015fefkat ve adalet terazisi gibi kavramlarla yak\u0131ndan ilgilidir.
\nVicdan, sadece bireysel de\u011fil, evrensel bir ahlak anlay\u0131\u015f\u0131 olarak da de\u011ferlendirilebilir. Yani, insan\u0131n yaln\u0131zca kendi \u00e7evresine de\u011fil, t\u00fcm canl\u0131lara ve hatta do\u011faya kar\u015f\u0131 da sorumluluk hissetmesidir. Vicdan, ayn\u0131 zamanda bireyin i\u00e7sel muhasebesini yapmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan, do\u011fru ile yanl\u0131\u015f\u0131 ay\u0131rt eden ve eylemlerini etik bir zeminde de\u011ferlendirmesine yard\u0131mc\u0131 olan bir i\u00e7 sestir.
\nRomantik d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp, realist olarak planlay\u0131p, f\u00fct\u00fcrist olarak eyleme ge\u00e7erek, hem bireysel hem de toplumsal doyuma ve uyuma destek olabiliriz.
\nBu ger\u00e7ekten ilham verici bir yakla\u015f\u0131md\u0131r! Romantik d\u00fc\u015f\u00fcncelerle insanl\u0131\u011f\u0131n de\u011ferlerini ve duygusal y\u00f6nlerini korurken, f\u00fct\u00fcrist bir \u015fekilde gelece\u011fi \u015fekillendiren eylemlere odaklanmak g\u00fc\u00e7l\u00fc bir denge yaratabilir. Bireysel ve toplumsal doyum, hem ge\u00e7mi\u015ften gelen de\u011ferlere sayg\u0131 hem de yenili\u011fe a\u00e7\u0131k bir vizyonla m\u00fcmk\u00fcn olabilir. B\u00f6yle bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla belki de sanat, teknoloji ya da s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirlik alanlar\u0131nda yeni bir \u00e7a\u011f ba\u015flatan projelerde yer alabilirdiniz. E\u011fer b\u00f6yle bir ad\u0131m atacak olsan\u0131z, hangi alanlarda katk\u0131 sa\u011flamak isterdiniz?
\n\u0130nsan\u0131 ve ya\u015fam\u0131; anlaml\u0131 ve de\u011ferli k\u0131lan etkenlerden biri de mant\u0131kl\u0131, tutarl\u0131 sorular \u00fcretip, cevab\u0131n\u0131 arama u\u011fra\u015f\u0131d\u0131r. Neden, ni\u00e7in, nas\u0131l, ne, niye, kim, nerede, ne zaman gibi sorular\u0131n cevab\u0131 aranmadan y\u00fcr\u00fct\u00fclen ak\u0131l ve mant\u0131k zinciri aldat\u0131c\u0131d\u0131r, k\u0131s\u0131r d\u00f6ng\u00fcd\u00fcr.
\nNeden ve ni\u00e7in sorular\u0131 aras\u0131ndaki fark, temel olarak sebep ile ama\u00e7 aras\u0131ndaki ayr\u0131mda yatmaktad\u0131r. Bu ayr\u0131m, dilbilimsel ve felsefi olarak \u00f6nemlidir. Neden sorusu, bir olay\u0131n ge\u00e7mi\u015fteki nedenlerini sorgularken, ni\u00e7in sorusu, bir eylemin gelecekteki amac\u0131n\u0131 veya niyetini sorgular.
\nHukuk ve adalet aray\u0131\u015f\u0131nda, temellendirme ve gerek\u00e7elendirme ger\u00e7ekten kritik bir rol oynar. Adalet sisteminin temelinde yatan ama\u00e7; her bireyin hakk\u0131n\u0131 koruyan, objektif ve mant\u0131kl\u0131 bir s\u00fcre\u00e7 sa\u011flamakt\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7te “Neden?” ve “Ni\u00e7in?” sorular\u0131, olaylar\u0131n ve kararlar\u0131n adil bir \u015fekilde de\u011ferlendirilmesinde yol g\u00f6sterici olur.
\nDuygu ve inan\u00e7lar; hakikat ve maddi ger\u00e7ekli\u011fin ta kendisi olamaz. Hakikati arama yolunda takviye donan\u0131m olabilir. Fakat ne hazin ve yaz\u0131kt\u0131r ki; k\u00fcresel d\u00fczlemde inan\u00e7lar, maddi ger\u00e7ekli\u011fi \u00f6teleme, gizleme, perdeleme ve buland\u0131rma, suland\u0131rma aparat\u0131 olarak kullan\u0131lmaktad\u0131r. Duygu, inan\u00e7, \u015f\u00fcphe ve sezgiler ancak belirti, iz, ipucu i\u015fleviyle y\u00f6ntemin bir \u00f6gesi olabilirler. Maddi ger\u00e7ekli\u011fe ula\u015fmadan; bilim, mant\u0131k, ahlak, adalet, g\u00fcvenlik ve kalk\u0131nman\u0131n temeli at\u0131lamaz. Akl\u0131m\u0131z\u0131 yede\u011fe alan, mant\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakan, bilimi itibars\u0131zla\u015ft\u0131ran her alg\u0131 ve anlay\u0131\u015fa kar\u015f\u0131 dik durmal\u0131y\u0131z. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp sorgulamadan, sadece inanmayla yetinmek ve bunu genele yayma \u00e7abas\u0131; bir hastal\u0131k, bir davran\u0131\u015f bozuklu\u011fu, genetik y\u0131k\u0131m belirtisidir.
\nVe yaz\u0131m\u0131z\u0131, vicdan terazisiyle bitirelim.
\nVicdan: \u0130nsan\u0131 \u0130nsan Yapan Temel De\u011ferdir
\nVicdan, insan\u0131 di\u011fer canl\u0131lardan ay\u0131ran, ahlaki de\u011ferlere ve \u00f6z fark\u0131ndal\u0131\u011fa dayal\u0131 temel bir \u00f6zelliktir. Empati, sempati, sevgi, sa\u011fduyu, mant\u0131k, hakkaniyet ve \u015fefkat gibi insani de\u011ferleri b\u00fcnyesinde bar\u0131nd\u0131ran vicdan, ayn\u0131 zamanda adalet terazisi ve i\u00e7sel bir pusula olarak da d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Kendimizden gayr\u0131s\u0131n\u0131n haklar\u0131n\u0131 korumak ve onlara sayg\u0131 duymak da vicdan\u0131n temel ta\u015flar\u0131ndand\u0131r.
\nVicdan\u0131n kayna\u011f\u0131 konusunda farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler bulunmaktad\u0131r. Baz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler vicdan\u0131 do\u011fu\u015ftan gelen bir yeti olarak kabul ederken, baz\u0131lar\u0131 ise toplumsal etkile\u015fim ve deneyimler sonucu olu\u015ftu\u011funu savunur. \u00d6rne\u011fin, Durkheim gibi sosyologlar, vicdan\u0131n toplumsal \u015fuurun bir yans\u0131mas\u0131 oldu\u011funu ileri s\u00fcrerken, Spencer ve Locke gibi deneyci filozoflar ise, vicdan\u0131n deneyimler sonucu olu\u015ftu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir.
\nSonu\u00e7 olarak, vicdan insan\u0131n ahlaki pusulas\u0131d\u0131r ve onu do\u011fru yola y\u00f6nlendiren bir g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Vicdan\u0131m\u0131z\u0131 dinleyerek, daha iyi insanlar olabilir, daha adil bir toplum yaratabilir ve daha anlaml\u0131 bir ya\u015fam s\u00fcrebiliriz. Ancak vicdan\u0131n karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 da g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak, ahlaki ikilemler kar\u015f\u0131s\u0131nda dikkatli ve sorumlu davranmal\u0131y\u0131z. Kendi vicdan\u0131m\u0131z\u0131 geli\u015ftirmek ve g\u00fc\u00e7lendirmek i\u00e7in s\u00fcrekli \u00e7aba g\u00f6stermeli, ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcnme becerilerimizi kullanmal\u0131 ve farkl\u0131, tutarl\u0131, adil bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131na a\u00e7\u0131k olmal\u0131y\u0131z.
\nSamsun, 11.05.2025
\nAli R\u0131za MALKO\u00c7
\narm.web.tr<\/p>\n
Yaz\u0131n\u0131n kaynak Linki:<\/p>\n